{"id":22717,"date":"2023-04-24T07:15:31","date_gmt":"2023-04-24T04:15:31","guid":{"rendered":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=22717"},"modified":"2023-04-19T10:19:42","modified_gmt":"2023-04-19T07:19:42","slug":"sovyet-kurdolojisi-ve-kurt-oryantalizmi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=22717","title":{"rendered":"Sovyet K\u00fcrdolojisi ve K\u00fcrt Oryantalizmi"},"content":{"rendered":"

Giri\u015f<\/strong><\/p>\n

Hem \u00c7arl\u0131k hem de Sovyet d\u00f6nemi bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan K\u00fcrtler hakk\u0131nda yap\u0131lan Rus\u00e7a ara\u015ft\u0131rmalar muhtemelen K\u00fcrdolojiye yap\u0131lan en \u00f6nemli katk\u0131lardand\u0131r. XIX. ve XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, \u00c7arl\u0131k ve Sovyet bilim insanlar\u0131n\u0131n K\u00fcrtlerle ilgili yay\u0131nlar\u0131 hem niteliksel hem de niceliksel olarak da bask\u0131n olmu\u015ftur. A\u015fa\u011f\u0131da, Rus bilginlerce ele al\u0131nan K\u00fcrdoloji tarihinin izini k\u0131saca s\u00fcrmek istiyorum. Bu \u015fekilde sadece K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n tarihiyle ilgili de\u011fil ayn\u0131 zamanda daha genel ve teorik nitelikte sorular sorarak bir tart\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek istiyorum. Bu tarihsel \u00e7al\u0131\u015fma; \u00f6zellikle, Edward Said’in \u00fcnl\u00fc\u00a0Oryantalizminin<\/em>\u00a0(1978) baz\u0131 ana tezlerini tadil etmeye davet ediyor. Said’in oryantalist bilim ve emperyalist projeler aras\u0131ndaki yak\u0131n ili\u015fki hakk\u0131ndaki arg\u00fcman\u0131; neredeyse yaln\u0131zca XIX. y\u00fczy\u0131ldaki \u0130ngiliz, Frans\u0131z deneyimlerine ve XX. y\u00fczy\u0131ldaki Amerika’ya odakland\u0131\u011f\u0131na uzun zamand\u0131r i\u015faret edilmektedir. Edward Said bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla XIX. y\u00fczy\u0131lda b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131malar\u0131na ra\u011fmen Alman, Rus ve Hollanda oryantalizmine neredeyse hi\u00e7 ilgi g\u00f6stermez. Said’in iddias\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6zellikle sorunlu olan \u015fudur ki, XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Alman bilimi herhangi bir s\u00f6m\u00fcrgeci proje ya da emperyalist g\u00fcndemle ba\u011flant\u0131l\u0131 de\u011fildi. Benzer bir bi\u00e7imde Rus oryantalizminin de -her ne kadar ba\u015flang\u0131\u00e7ta ve b\u00fcy\u00fck oranda Frans\u0131z daha sonra Alman bilimi taraf\u0131ndan \u015fekillense de- Frans\u0131z veya Alman emperyalist etkinin i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f bir bi\u00e7imi oldu\u011fu iddia edilemez. Haddizat\u0131nda Rusya bir imparatorluktu ve modern anlamda oldu\u011fu kadar modern \u00f6ncesi anlamda da modern kapitalizm g\u00fcd\u00fcml\u00fc emperyalist bir g\u00fc\u00e7t\u00fc.<\/p>\n

Di\u011fer bir g\u00fc\u00e7l\u00fck ise, Sovyet oryantalizminin giderek artan say\u0131da yerli veya Do\u011fulu bilim insan\u0131n\u0131 kendi i\u00e7inde bar\u0131nd\u0131rmas\u0131yd\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla, a\u015fa\u011f\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m gibi, kendileri de K\u00fcrt olan \u00f6nemli say\u0131da bilim insan\u0131, Sovyet K\u00fcrdolojisi i\u00e7inde bilimsel bilginin \u00fcretimine katk\u0131da bulundular. \u0130lk ba\u015fta bunlar Sovyet topraklar\u0131nda ya\u015fayan K\u00fcrtlerdi ancak 1960’lardan itibaren Orta Do\u011fu\u2019dan, \u00f6zellikle Irak’tan gelen K\u00fcrtler de bu \u00e7al\u0131\u015fmalara kat\u0131ld\u0131. Bu K\u00fcrt varl\u0131\u011f\u0131, yerli bilim insanlar\u0131n\u0131n oryantalist bilgiye katk\u0131lar\u0131yla ilgili daha genel sorular\u0131 g\u00fcndeme getirmektedir. Bu t\u00fcr \u00f6z tan\u0131mlamalar\u0131 ve benlik alg\u0131lar\u0131n\u0131 “i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f oryantalizm”, “oto-oryantalizm” ya da “Do\u011fulu oryantalizm” bi\u00e7imleri olarak tan\u0131mlamak cezbedicidir. Ancak bu terminolojinin yerel ve\/veya Bat\u0131l\u0131 olmayan akt\u00f6rlerin failli\u011fine hakk\u0131n\u0131 vermekte ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funa inan\u0131yorum. Bu daha genel olan sorular\u0131, Sovyet K\u00fcrdolojisine ve onun emperyal Rus bilimindeki k\u00f6klerine k\u0131sa tarihsel bir genel bak\u0131\u015f\u0131n ard\u0131ndan tart\u0131\u015faca\u011f\u0131m.[1]<\/sup><\/a><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00c7arl\u0131k Rusya\u2019da K\u00fcrt Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130ran ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7inde \u00f6zerk bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 olarak K\u00fcrdolojinin imparatorluk Rusya’s\u0131nda do\u011fdu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Ancak K\u00fcrdolojinin do\u011fu\u015fu, Alman biliminden kaynaklanan bir dil iddias\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn oldu. K\u00fcrdoloji bir disiplin olarak \u015fu teze dayan\u0131yordu: K\u00fcrt\u00e7e bir Fars leh\u00e7esi de\u011fildir. Daha ziyade Hint-\u0130ran dillerinin ayr\u0131 bir kolunu olu\u015fturur iddias\u0131yd\u0131 ki bu iddia ilk olarak Alman bilginler Emil R\u00f6diger (1801-1874) ve August Friedrich Pott (1802-1887) taraf\u0131ndan ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak ortaya konulmu\u015ftu.[2]<\/sup><\/a>\u00a0Bu dilsel farkl\u0131l\u0131k K\u00fcrtlerin modern, romantik anlamda ayr\u0131 bir ulus ya da halk oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndeki daha geni\u015f iddian\u0131n temeli oldu. T\u00fcrkler, Persler, Ermeniler ve S\u00fcryaniler gibi hem M\u00fcsl\u00fcman hem de H\u0131ristiyan kom\u015fu halklardan farkl\u0131 olan etnik veya \u0131rksal \u00f6zelliklere; kendi folklor ve geleneklerine sahip olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Bu romantik-milliyet\u00e7i bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n dikkatini K\u00fcrtlerin daha geni\u015f \u00e7evreleriyle payla\u015ft\u0131klar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel unsur ve pratiklerden ziyade K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan neyin ay\u0131rt edici oldu\u011funa odaklad\u0131.<\/p>\n

Ruslar\u0131n K\u00fcrtlere (Ermenilere ve Kafkasya’n\u0131n di\u011fer halklar\u0131na da) olan ilgisi, Rus imparatorlu\u011funu hem kom\u015fusu Osmanl\u0131 hem de emperyal rakipleri \u0130ngiltere ve Fransa ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getiren K\u0131r\u0131m Sava\u015f\u0131’ndan (1853-1856) sonra artt\u0131. Bu emperyalist sava\u015f ve fetih ba\u011flam\u0131, Smolensk\u2019te tutuklu K\u00fcrt sava\u015f esirleri aras\u0131nda toplanm\u0131\u015f Kurmanci ve Zazaki leh\u00e7elerindeki metinlerin Alman bilgin Peter Lerch (1827-1884) taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan derlemede \u00f6zellikle g\u00f6r\u00fclebilir.<\/p>\n

\u00c7arl\u0131k Rusya’daki K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na Ermeni bilgin Ha\u00e7atur Abovyan (1809-1848) \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti ancak eserleri Ermenice yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131ndan, Ermenice konu\u015fulan \u00e7evreler d\u0131\u015f\u0131nda neredeyse hi\u00e7 k\u0131ymet g\u00f6rmedi.[3]<\/sup><\/a>\u00a0Daha etkili olan erken d\u00f6nem K\u00fcrdoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ise \u00f6ncelikle K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde veya yak\u0131n\u0131nda konu\u015flanm\u0131\u015f Rus diplomatlar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yd\u0131. Nitekim Polonya as\u0131ll\u0131 Auguste Alexandre Jaba (1801-1894), Erzurum’da Rus konsolosu olarak \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada yerel bir bilgin olan Molla Mahmud Bayazid\u00ee ile temas kurmu\u015ftu, Molla, kendisine \u00e7ok say\u0131da K\u00fcrt\u00e7e el yazmas\u0131 metni (Bu metinler daha sonra St. Petersburg \u0130mparatorluk Bilimler Akademisi’nin K\u00fcrt\u00e7e el yazmas\u0131 koleksiyonunun temeli olacakt\u0131) temin etmekle birlikte bir\u00e7ok \u00f6nemli metni de kopyalayarak \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 oldu.[4]<\/sup><\/a>\u00a0B\u00f6ylelikle K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zl\u00fckbilimindeki en erken ve en kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri olan Jaba’n\u0131n K\u00fcrt\u00e7e-Frans\u0131zca s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc 1879’da Ferdinand Justi taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131. Ayr\u0131ca St. Petersburg’ta V.V. Velyaminov-Zernov’un bask\u0131ya haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131, Fran\u00e7ois Bernard Charmoy\u2019un Frans\u0131zcaya \u00e7evirmi\u015f oldu\u011fu \u015eerefhan Bidlis\u00ee taraf\u0131ndan Fars\u00e7a kaleme al\u0131nan erken d\u00f6nem K\u00fcrt mahkemelerinin kroni\u011fi\u00a0\u015eerefname<\/em>\u00a0de yay\u0131mland\u0131[5]<\/sup><\/a>. Ger\u00e7ekten de XIX. ve XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde St. Petersburg’daki \u0130mparatorluk Bilimler Akademisi ve onun Sovyet halefi hakl\u0131 olarak d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda K\u00fcrt Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n merkezi olarak adland\u0131r\u0131labilir.<\/p>\n

K\u00fcrtlerin ve Ermenilerin kom\u015fular\u0131ndan farkl\u0131 oldu\u011funa dair Rus oryantalist vurgusu, Rusya’n\u0131n Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu, Ka\u00e7ar \u0130ran’\u0131na y\u00f6nelik yay\u0131lmac\u0131 h\u0131rslar\u0131 ve bu ama\u00e7la izlenen b\u00f6l-y\u00f6net taktikleri ile uyumludur. Ancak t\u00fcm oryantalist bilgiyi bu t\u00fcr emperyalist ve yay\u0131lmac\u0131 hedeflere indirgememek gerekir.[6]<\/sup><\/a>\u00a0Dahas\u0131, erken d\u00f6nem Rus K\u00fcrdolojisinin yaln\u0131zca devlet temelli geni\u015fleme pl\u00e2nlar\u0131n\u0131n hizmetinde geli\u015ftirildi\u011fi iddias\u0131 yerel akt\u00f6rlerin rol\u00fcn\u00fc, \u00f6zellikle de her iki b\u00f6lgede (Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu ve \u00c7arl\u0131k Rusya) devlet destekli olmayan Ermeni milliyet\u00e7ileri taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan Ermeni ve K\u00fcrt ulusal kimli\u011fine ili\u015fkin ilk metinleri g\u00f6rmezlikten gelme olacakt\u0131r. Bununla birlikte, bu yaz\u0131lar\u0131n K\u00fcrt ve Ermenilerin benlik alg\u0131lar\u0131 \u00fczerindeki etkileri ve daha sonra resmi olarak tasdik edilen bilgiler \u00fczerindeki etkileri bir yana, bu yaz\u0131lar\u0131n niteli\u011fi hakk\u0131nda hen\u00fcz \u00e7ok az \u015fey biliniyor.[7]<\/sup><\/a><\/p>\n

Ku\u015fkusuz XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Vladimir Minorskiy (1877-1966) ve Basil Nikitin (1885-1960) K\u00fcrtler \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan en \u00f6nemli iki Rus ara\u015ft\u0131rmac\u0131yd\u0131. \u0130kisi de son d\u00f6nem Ka\u00e7ar \u0130ran’\u0131nda K\u00fcrtlerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde diplomatik g\u00f6revlerde bulunmu\u015flard\u0131.[8]<\/sup><\/a>\u00a0Minorskiy bir diplomat olarak kariyerine devam etmeye namzetti ve T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131 \u00e7izmekle g\u00f6revli komisyonun bir \u00fcyesiydi. Ancak \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen ve tahmin edilemeyen siyasi geli\u015fmelerden -ki en \u00f6nemlisi elbette 1917 Rus Devrimi\u2019nden- dolay\u0131 kendisi nihayetinde sadece K\u00fcrtlerin de\u011fil, genel olarak \u0130ran d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en \u00f6nde gelen bilginlerinden biri oldu. Moskova \u00dcniversitesi’nde hukuk okuduktan sonra Rus diplomatik servisine girdi ve di\u011ferlerinin yan\u0131 s\u0131ra Osmanl\u0131 imparatorlu\u011fu ile \u0130ran aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131r\u0131n \u00e7izilmesinden sorumlu uluslararas\u0131 komisyona kat\u0131ld\u0131. Rus Devrimi\u2019nin ard\u0131ndan Minorskiy, Paris’e yerle\u015fti. Ard\u0131ndan 1933’ten itibaren Londra’daki Do\u011fu Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Okulu’nda Fars\u00e7a dersler verdi. \u0130slam Ansiklopedisi’nin ilk bask\u0131s\u0131 i\u00e7in K\u00fcrtlerin tarihi, dili ve dini inan\u00e7lar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok say\u0131da katk\u0131da bulundu. Minorskiy’in ilk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00f6zellikle kuzeybat\u0131 \u0130ran’da \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde etnografya ve dilbilime dayansa da sonraki yaz\u0131lar\u0131nda dikkatini eski el yazmalar\u0131 incelemesine kayd\u0131rd\u0131. Bu t\u00fcr ara\u015ft\u0131rmalara dayanarak Eyyub\u00ee hanedan\u0131n\u0131n kurucusu Selahaddin\u2019in (Salah al-Din) etnik olarak K\u00fcrt oldu\u011funu ve Dvin b\u00f6lgesindeki Hezban\u00ee K\u00fcrtlerinden geldi\u011fini \u00f6ne s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr.[9]<\/sup><\/a>\u00a0C.E. Bosworth’a g\u00f6re Minorskiy ate\u015fli bir Rus vatanseverdi ve Tadhkirat al-Mul\u00fbk’un 1942 bask\u0131s\u0131n\u0131 Almanlar\u0131n Leningrad ku\u015fatmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan “Sovyet K\u00fcrdologlar\u0131na” adam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak 1960 y\u0131l\u0131nda Sovyetler Birli\u011fi Bilimler Akademisi taraf\u0131ndan onur konu\u011fu olarak davet edildi\u011fi d\u00f6nemden Moskova’daki 23. Uluslararas\u0131 Oryantalizm Kongresi’ne kadar Rus topraklar\u0131nda bulunmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Basil Nikitin ise bir s\u00fcre Urmiye\u2019de Rus konsolos yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Burada t\u0131pk\u0131 Jaba gibi, ona da yerel bir molla olan Molla Said Qazi K\u00fcrt\u00e7e metinler haz\u0131rl\u0131yordu. Ancak Rus Devrimi\u2019nden sonra Nikitin buradan ayr\u0131lm\u0131\u015f ve Fransa’ya ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Oryantalist bir e\u011fitim almam\u0131\u015f olmas\u0131na ve kesinlikle bir akademisyen olmamas\u0131na ra\u011fmen K\u00fcrtler hakk\u0131nda bir dizi etkili \u00e7al\u0131\u015fma yay\u0131mlad\u0131. \u00d6zellikle 1956’da Fransa’da yay\u0131nlanan sentetik bir genel bak\u0131\u015f bunlar\u0131n aras\u0131ndad\u0131r.[10]<\/sup><\/a>\u00a0Scalbert-Y\u00fccel ve Le Ray’e (2006: paragraf 6-8) g\u00f6re, K\u00fcrtleri kom\u015fu halklardan ay\u0131ran ve onlar\u0131 anlatan belirgin \u201culusal ruh\u201d (Nikitin 1956: 65) \u00f6zelliklerine odaklanarak K\u00fcrtlere dair \u00f6zc\u00fc bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 yaratmakta \u00f6zellikle Nikitin gibi bilginler sorumluydu. \u0130slam dininin ve Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geni\u015f etkilerini k\u00fc\u00e7\u00fcmseyip (Ermenilerle payla\u015f\u0131lan k\u00fclt\u00fcrel pratiklerden bahsetmiyorum bile) folklora (Nikitin, Vil\u00e7evskiy\u2019i takip ederek bunu “hypertrophie de folklore [folklor hipertrofisi]” olarak adland\u0131r\u0131r [Nikitin 1956: 255]) yap\u0131lan bu vurgu, K\u00fcrtleri ayr\u0131 bir ulus olarak sunman\u0131n bir yoluydu. Nikitin\u2019in Sovyet K\u00fcrdolojisindeki benzer \u00f6zc\u00fc e\u011filimler \u00fczerindeki bi\u00e7imlendirici etkisinden \u015f\u00fcphe duyulabilir (ne de olsa ana eseri 1956’ya kadar Frans\u0131zca yay\u0131mlanmad\u0131 ve 1964’te Rus\u00e7aya \u00e7evrildi). Ancak onun \u201cK\u00fcrtlerin folklorizasyonu\u201d[11]<\/sup><\/a>\u00a0olarak adland\u0131r\u0131labilecek daha geni\u015f bir bilimsel s\u00fcreci gerek y\u00f6nlendirdi\u011fi gerekse de katk\u0131da bulundu\u011funa dair \u00e7ok az \u015f\u00fcphe duyulabilir. A\u015fa\u011f\u0131da, bu s\u00fcrecin \u00f6zelliklerine ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak de\u011finilecektir.<\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde K\u00fcrt Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131<\/strong><\/p>\n

Sovyet oryantalizminin, devrim \u00f6ncesi bilim paradigmalar\u0131n\u0131 ve \u00f6zellikle Alman oryantalizm geleneklerini yeniden \u00fcretti\u011fi iddia edilmektedir.[12]<\/sup><\/a>\u00a0Elbette 1917 Rus Devrimi\u2019nin ortaya koydu\u011fu a\u00e7\u0131k siyasi kopu\u015fun,\u00a0 ayn\u0131 zamanda Rusya\u2019daki K\u00fcrdoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda ne \u00f6l\u00e7\u00fcde entelekt\u00fcel veya ideolojik bir kopu\u015f yaratt\u0131\u011f\u0131 cevaplanmam\u0131\u015f bir soru olarak ortadad\u0131r. \u00d6zellikle Minorskiy ve Nikitin gibi daha \u00f6nceki emperyal Rusya\u2019n\u0131n -ya da Sovyet terminolojisinde “burjuva”- bilim insanlar\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n izlerinin sonraki nesil Sovyet K\u00fcrdologlar\u0131nda bulunabilece\u011fini s\u00f6ylemek \u015fu an i\u00e7in erken. Buradaki ana hipotezim k\u0131smen dilin, milletlerin kurucusu oldu\u011fu fikriyle ve k\u0131smen de K\u00fcrtlerin yukar\u0131da bahsedilen folklorizasyonuyla ilgili bir dizi sorunlu milliyet\u00e7i varsay\u0131m\u0131n Devrim \u00f6ncesi K\u00fcrdoloji biliminden miras kald\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak daha kapsaml\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar yap\u0131lana kadar bu konuda kesin yarg\u0131lara varamay\u0131z.<\/p>\n

K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ve K\u00fcrt pop\u00fclasyonunun yeni kurulan Sovyetler Birli\u011fi’ndeki kaderi, Sovyetlerin milliyetlere ili\u015fkin izledi\u011fi politikalar\u0131n\u0131n ini\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131yla birlikte hem Kremlin’deki hem de yerel y\u00f6netim merkezlerindeki g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelelerine g\u00f6re de\u011fi\u015fmekteydi. 1920’lerin ba\u015f\u0131nda K\u00fcrtler, Sovyet yetkilileri taraf\u0131ndan ayr\u0131 bir milliyet (narod: halk, ulus) olarak tan\u0131nd\u0131. Bu stat\u00fc kendilerine ait bir \u00f6zerk b\u00f6lge (oblast veya okrug) hakk\u0131 vermese de K\u00fcrt\u00e7e ilk ve ileri d\u00fczeyde e\u011fitim hakk\u0131 verdi. K\u00fcrt\u00e7e edebi literat\u00fcr\u00fcn geli\u015fmesine izin verdi. 1923’te Azerbaycan’da L\u00e2\u00e7in kasabas\u0131 \u00e7evresinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir K\u00fcrt idari birimi veya uyezd kuruldu ve bu 1929 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcrd\u00fc. 1922’de Ermeni alfabesi K\u00fcrt\u00e7e i\u00e7in geli\u015ftirildi ancak bu \u00e7ok geni\u015f bir kullan\u0131m alan\u0131 kazanmad\u0131. 1927’de \u0130sahak Maragulov ve Arab \u015eamilov (Ereb\u00ea \u015eemo) taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen Latin alfabesi daha etkiliydi. Geli\u015ftirilen bu alfabe, 1919 civar\u0131nda Celadet Bedirhan taraf\u0131ndan geli\u015ftirilen Latin alfabesiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda baz\u0131 y\u00f6nlerden daha \u00fcst\u00fcn bir alfabeydi. Kald\u0131 ki Celadet Bedirhan\u2019\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi alfabe, 1920’lerin sonlar\u0131nda Frans\u0131z Suriye mandas\u0131ndaki K\u00fcrtler aras\u0131nda ve 1960’lardan itibaren T\u00fcrkiye’de kullan\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131.[13]<\/sup><\/a>\u00a0Sovyet Ermenistan\u2019\u0131nda ise Kurmanci (Kuzey K\u00fcrt\u00e7esi) leh\u00e7esinde ilkokul ve lise ders kitaplar\u0131 bas\u0131lmaktayd\u0131. Ayn\u0131 zamanda, Ereb\u00ea \u015eemo ve di\u011ferlerinin romanlar\u0131, k\u0131sa \u00f6yk\u00fcleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla modern K\u00fcrt\u00e7e nesir edebiyat\u0131na y\u00f6nelik ilk \u00f6nemli ad\u0131mlar da burada at\u0131lmaktayd\u0131. Nitekim \u015eemo’nun ilk K\u00fcrt\u00e7e roman\u0131 olan\u00a0\u015eivan\u00ea Kurmanca (K\u00fcrt \u00c7oban)<\/em>\u00a01935’te Erivan’da yay\u0131mland\u0131.[14]<\/sup><\/a><\/p>\n

1920’lerle birlikte Sovyet K\u00fcrdoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 birka\u00e7 b\u00fcy\u00fck merkez ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Bu merkezlerin aras\u0131nda ilk olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kan yer Leningrad\u2019d\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc burada K\u00fcrdoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 hem \u00fcniversitede hem de Bilimler Akademisi\u2019nde y\u00fcr\u00fct\u00fclmekteydi. \u00d6zellikle A.A. Freiman (1879-1968) ve \u0130.A. Orbeli\u2019nin (1887-1961) isimlerini zikretmek gerekir. A.A. Freiman kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 antik ve modern \u0130ran\u00ee diller alan\u0131nda uzmanken, \u0130osif Orbeli 1931 y\u0131l\u0131nda Leningrad \u00dcniversitesi’nde K\u00fcrt dilbilimini ayr\u0131 ve resm\u00ee bir \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 olarak kuran ki\u015fiydi. Orbeli, 1916’dan 1937’ye kadar Leningrad \u00dcniversitesi’nde K\u00fcrt\u00e7e e\u011fitim verdi. 1959’da ise Leningrad\u2019da Sovyet Bilimler Akademisi’ndeki Asya Halklar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc’nde \u201cK\u00fcrt \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 biriminin (Kurdskiy kabinet)\u201d kurulmas\u0131na \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti. 1961 y\u0131l\u0131nda bu birimin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Kanat Kurdoyev\u2019e (Qanat\u00ea Kurdo [1909-1985]) b\u0131rakt\u0131. Orbeli, ayr\u0131 bir \u201cK\u00fcrt \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 biriminin\u201d olu\u015fturulmas\u0131na ili\u015fkin \u015fu ifadelerde bulunmu\u015ftu:<\/p>\n

\u201cK\u00fcrt \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 birimi i\u00e7in bir akademik \u00e7al\u0131\u015fma program\u0131 haz\u0131rlama gereklili\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak 1 Mart 1959 tarihinden itibaren \u015fu an \u0130ranoloji b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde olan K\u00fcrdologlar grubu, benim liderli\u011fimde a\u015fa\u011f\u0131daki \u00fcyelerden olu\u015fan ba\u011f\u0131ms\u0131z bir birim olu\u015fturacak \u015fekilde se\u00e7ilmelidir: K.K. Kurdoyev, \u0130.\u0130. Tsukerman, M.B. Rudenko, J.S. Musaelyan, E.\u0130. Dementiyeva (Vasilyeva) ve doktora \u00f6\u011frencileri \u0130.A. Smirnova, Z.A. Yusupova, K.R. Eyubi ve J. Jalilov.\u201d[15]<\/sup><\/a><\/p>\n

B\u00f6ylece, ayr\u0131 bir K\u00fcrdoloji k\u00fcrs\u00fcs\u00fc kurulmam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, Sovyet K\u00fcrdolojisi daha \u00f6nce hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar sa\u011flam bir \u015fekilde kurumsalla\u015ft\u0131. 1960’lar ve 1970’lerde siyasi iklimin g\u00f6rece yumu\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde belki de en parlak d\u00f6nemini ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Literat\u00fcrde s\u00f6z konusu K\u00fcrdoloji \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n kurumsal stat\u00fcs\u00fcn\u00fcn niteli\u011fi konusunda bir miktar karars\u0131zl\u0131k vard\u0131r. Baz\u0131 kaynaklar K\u00fcrdoloji K\u00fcrs\u00fcs\u00fcne at\u0131fta bulunurken, di\u011ferleri sadece \u0130ran dillerinde ya da \u015earkiyat ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda k\u00fcrs\u00fcye sahip, K\u00fcrt dili veya tarihi \u00fczerine ara\u015ft\u0131rmalar yapan profes\u00f6rlerden bahseder. Petersburg’da kurumsalla\u015fm\u0131\u015f ger\u00e7ek bir K\u00fcrdoloji K\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 do\u011frulayan herhangi bir ar\u015fiv kan\u0131t\u0131n\u0131n var oldu\u011funu s\u00f6ylemek do\u011fru olmayacakt\u0131r.<\/p>\n

Sovyet K\u00fcrdolojisinin ikinci \u00f6nemli merkezi, akademik bilginin \u00fcretildi\u011fi ve ayn\u0131 zamanda K\u00fcrt\u00e7enin gazetecilik, edebiyat ve \u00f6zellikle de yerli K\u00fcrtlerin ilkokul ve lise e\u011fitimi i\u00e7in K\u00fcrt\u00e7e bas\u0131lan ders kitaplar\u0131 yoluyla yal\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve prati\u011fe d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Sovyet Ermenistan’\u0131yd\u0131. 1934’te ilk Pan-Sovyet K\u00fcrdoloji Kongresi de Erivan’da yap\u0131ld\u0131. Bu kongrede Leningrad ve Moskova’daki K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n daha da geli\u015ftirilmesi i\u00e7in bir K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zl\u00fck, dilbilgisi kitab\u0131 olu\u015fturulmas\u0131 ve Ermeni Bilimler Akademisi’nde K\u00fcrdoloji Ara\u015ft\u0131rma Grubu d\u00e2hil olmak \u00fczere \u015earkiyat B\u00f6l\u00fcm\u00fc kurulmas\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131da bulunuldu. \u201cK\u00fcrdoloji\u201d terimi de bu kongrede veya bu kongre ba\u011flam\u0131nda g\u00fcndeme gelmeye ba\u015flad\u0131. Her ne kadar bu terim Nikitin[16]<\/sup><\/a>\u00a0taraf\u0131ndan zaten kullan\u0131lm\u0131\u015f olmasa da, R\u00f6diger ve Pott gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n ge\u00e7mi\u015fteki yaz\u0131lar\u0131nda genellikle “K\u00fcrt Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131” terimi kullanm\u0131\u015flard\u0131. Sovyet K\u00fcrdolojisinin di\u011fer merkezleri, \u00f6zellikle dilbilimci B.V. Miller’in (\u00f6. 1958) sorumlu oldu\u011fu Moskova \u00dcniversitesi ile 1959 y\u0131l\u0131nda Bak\u00fc’de kurulan bir merkezdi. Bu merkezlerle birlikte G\u00fcrcistan ve Orta Asya’daki (en \u00f6nemlisi Kazakistan) di\u011fer K\u00fcrdoloji faaliyetlerini burada de\u011ferlendirme d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakaca\u011f\u0131m.<\/p>\n

Stalin’in 1930’lar ve 1940’lardaki uyruklara ili\u015fkin daha az toleransl\u0131 politikalar\u0131n\u0131n, akademik K\u00fcrdoloji \u00fczerindeki etkisinin de\u011ferlendirilmesi gerekiyor. \u00d6zellikle bu politikalar Kafkasya’daki sonu\u00e7lar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan dramatikti. 1930’da zaten bir okruga d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olan L\u00e2\u00e7in\u2019deki ‘K\u0131z\u0131l K\u00fcrdistan\u201d adl\u0131 \u00f6zerk K\u00fcrt b\u00f6lgesi (uyezd), Kremlin’in emriyle h\u0131zla tasfiye edildi. 1936’da G\u00fcney Kafkasya Federasyonu feshedildi. 1937’de ise \u00e7ok say\u0131da K\u00fcrt,\u00a0 Ermenistan ve Azerbaycan\u2019dan Orta Asya’ya s\u00fcr\u00fcld\u00fc. 1944’te G\u00fcrcistan\u2019daki K\u00fcrtler de ayn\u0131 kaderi payla\u015ft\u0131. Bu politikalar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel sonu\u00e7lar\u0131 da a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Amir Hassanpour’a g\u00f6re K\u00fcrt\u00e7e kitap yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131 1938 ile 1945 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda durma noktas\u0131na geldi ve K\u00fcrt\u00e7e yay\u0131n ancak 1950’lerde yeniden ba\u015flayabildi.[17]<\/sup><\/a><\/p>\n

K\u00fcrt\u00e7e kitap say\u0131s\u0131 azalsa da \u00f6zellikle \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve 1953’te Stalin’in \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra eser say\u0131s\u0131 artmaya devam etti. Bu anlamda Kanat Kurdoyev, kendisi K\u00fcrt k\u00f6kenli olan belki de en \u00f6nemli Sovyet K\u00fcrdolo\u011fu olarak dikkati hak ediyor.[18]<\/sup><\/a>\u00a0Kendisi Osmanl\u0131 egemenli\u011findeki Kars vilayetinde do\u011fdu. Ailesi 1918\u2019de devrim sonras\u0131 Rus topraklar\u0131na g\u00f6\u00e7 etmi\u015f ve 1921 y\u0131l\u0131nda Tiflis\u2019e yerle\u015fmi\u015fti. Kurdoyev, 1928’de akademik e\u011fitim almak \u00fczere Leningrad’a g\u00f6nderilen ilk K\u00fcrt \u00f6\u011frenci ku\u015fa\u011f\u0131ndand\u0131. Burada Freiman, Orbeli ve 1911’den beri St. Petersburg \u00dcniversitesi Do\u011fu Dilleri Fak\u00fcltesi dekan\u0131 olan Nikolay Marr (1865-1934) ile \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Herkes\u00e7e iyi bilindi\u011fi gibi Marr, 1920’ler ve 1930’larda bilimsel ortodokslu\u011fa dayanan neredeyse bir devlet doktrini gibi kabul g\u00f6ren Yafetik diller teorisini ileri s\u00fcrmekteydi. Ta ki Stalin, Marksizm ve dilbilim \u00fczerine Haziran 1950’de Pravda\u2019da yazd\u0131\u011f\u0131 makalesinde Marr’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na ki\u015fisel olarak sald\u0131rana kadar. 1946’dan beri Leningrad’da \u00f6\u011fretmenlik yapan Kurdoyev, 1955’te K\u00fcrt\u00e7e \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fan \u00f6nceki dilbilimcilerin \u00f6zellikle Miller, Vil\u00e7evskiy ve Tsukerman’\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndaki Yafetik hipotezlerin bir ele\u015ftirisini yay\u0131nlad\u0131. Bu anlamda Sovyet K\u00fcrdolojisi daha geni\u015f akademik \u2013 ve siyasi \u2013 geli\u015fmelerin ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n ba\u011flam\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131yor gibi. Daha spesifik olarak Sovyetler Birli\u011fi’ndeki K\u00fcrt dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Marr’\u0131n doktrinleri ve ona mukabil ortaya at\u0131lan kar\u015f\u0131t fikirlerle bezeliydi.[19]<\/sup><\/a><\/p>\n

Genel olarak Leningrad veya Moskova’da \u00e7al\u0131\u015fan K\u00fcrtlerin veya K\u00fcrt akademisyenlerin de\u011fi\u015fen ulusal politikalardan etkilenme olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Sovyet Ermenistan\u2019\u0131nda K\u00fcrt folkloru \u00fczerine ara\u015ft\u0131rma yapan \u00f6nde gelen bilim insanlar\u0131ndan biri de K\u00fcrt Heciy\u00ea Cind\u00ee (1908-1990) idi. Kurdoyev gibi Cind\u00ee de Kars’ta do\u011fdu ve 1918’de ailesiyle birlikte ka\u00e7t\u0131. 1930’da Erivan \u00dcniversitesi Filoloji Fak\u00fcltesine kay\u0131t yapt\u0131rd\u0131. 1938 y\u0131l\u0131nda Stalin ter\u00f6r\u00fcn\u00fcn[20]<\/sup><\/a>\u00a0ciddi boyutlara ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 zamanlarda emperyalist bir ajan olarak tutuklan\u0131p hapsedilinceye kadar Ermenistan’daki K\u00fcrt Pedagoji Akademisi’ne ba\u015fkanl\u0131k etti.\u00a0 Daha sonraki d\u00f6nem a\u00e7\u0131s\u0131ndan Ord\u00eexan\u00ea Cel\u00eel\u00a0 (1932-2007) ve Cel\u00eel\u00ea Cel\u00eel (d. 1936) \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan iki m\u00fchim Sovyet bilgindi. Kendileri \u00f6zellikle Sovyet Ermenistan’\u0131nda ya\u015fayan \u00cazid\u00eeler aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck miktarda folklorik malzeme ihtiva eden \u00e7al\u0131\u015fmalar ortaya koymu\u015flard\u0131r. Cel\u00eel\u00ea Cel\u00eel, Erivan \u00dcniversitesi’nden mezun olduktan sonra Leningrad \u00dcniversitesi’ndeki K\u00fcrt\u00e7e kadrosuna girdi. Cel\u00eel, 1963’ten 1993’e kadar Bilimler Akademisi’ndeki K\u00fcrt \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 B\u00f6l\u00fcm\u00fcne ba\u015fkanl\u0131k etti. 1991’de Sovyetler Birli\u011fi’nin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Avusturya’ya g\u00f6\u00e7 etti.[21]<\/sup><\/a><\/p>\n

Margaret Rudenko’nun (1928-1977) \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 yer de Leningrad K\u00fcrdoloji k\u00fcrs\u00fcs\u00fcyd\u00fc. Genel anlamda K\u00fcrtlerin ulusal destan\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclen Ehmed\u00ea Xan\u00ee’nin\u00a0Mem \u00fb Z\u00een<\/em>‘inin ilk (ve \u015fimdiye kadarki tek) ele\u015ftirel bask\u0131s\u0131, Melay\u00ea Bat\u00ea’nin\u00a0Zemb\u00eelfiro\u015f<\/em>‘u[22]<\/sup><\/a>, Feq\u00eey\u00ea Teyran’\u0131n\u00a0\u015e\u00eax\u00ea Sen’an<\/em>\u2019\u0131 ve Haris Bitl\u00ees\u00ee\u2019nin\u00a0Leyla \u00fb Mecn\u00fbn<\/em>‘u gibi klasik K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n folklorik bi\u00e7imli \u00fcr\u00fcnlerinin yan\u0131 s\u0131ra Jaba\u2019n\u0131n iste\u011fi \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f Mahmud Bayazid\u00ee’nin\u00a0Adat \u00fb Rus\u00fbmatnamey\u00ea Ekradiye (K\u00fcrtlerin \u00f6rf ve adetleri \u00fczerine mektuptur)<\/em>\u00a0gibi eserleri yay\u0131nlad\u0131. Ayr\u0131ca \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra kendisinin haz\u0131rlam\u0131\u015f oldu\u011fu Ermenistan, G\u00fcrcistan ve Azerbaycan’daki \u00cazid\u00eeler aras\u0131nda yap\u0131lan saha \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na dayanan s\u00f6zl\u00fc \u00cazid\u00ee a\u011f\u0131tlar\u0131n\u0131n bir transkripsiyonu yay\u0131nland\u0131.[23]<\/sup><\/a><\/p>\n

1991’de Sovyetler Birli\u011fi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131yla birlikte, bu sefer ideolojik de\u011fil ekonomik nedenlerle Kafkasya’daki milliyet\u00e7i yay\u0131lma ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. 1992’de L\u00e2\u00e7in, Ermeni g\u00fc\u00e7leri taraf\u0131ndan i\u015fgal edildi ve oradaki K\u00fcrtler, olduk\u00e7a k\u0131sa \u00f6m\u00fcrl\u00fc bir macera olan “L\u00e2\u00e7in K\u00fcrt Cumhuriyeti”ni ilan ettiler. Ancak Ermenistan ile tek tarafl\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan eden Da\u011fl\u0131k Karaba\u011f Cumhuriyeti aras\u0131nda hayat\u00ee bir koridor olan L\u00e2\u00e7in, halen s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde Ermeni g\u00fc\u00e7lerin kontrol\u00fcnde bulunmaktad\u0131r.[24]<\/sup><\/a>\u00a0K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Rusya’da ise \u015fu anda Petersburg’da Rusya Bilimler Akademisi olarak adland\u0131r\u0131lan yerde, \u00f6zellikle Sorani ve Hewrami leh\u00e7elerine odaklanan dilbilimci Zare Aliyevna Yusupova’n\u0131n (1934 do\u011fumlu) \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde devam etmektedir.[25]<\/sup><\/a>\u00a0Ancak, Sovyetler Birli\u011fi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan bu yana K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n say\u0131ca azald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u015earkiyat Enstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn 2005 y\u0131l\u0131nda yeniden organize edilmesiyle birlikte K\u00fcrdoloji k\u00fcrs\u00fcs\u00fc O.F. Akimu\u015fkin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki Yak\u0131n Do\u011fu b\u00f6l\u00fcm\u00fcne d\u00e2hil edildi.[26]<\/sup><\/a><\/p>\n

Sovyet K\u00fcrdolojisinin baz\u0131 genel \u00f6zellikleri g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Daha \u00f6nceleri belirtilen bir \u00f6zellik, ara\u015ft\u0131rma konular\u0131n\u0131n se\u00e7iminde siyasi veya ideolojik fakt\u00f6rlerin etkisidir. Bu nedenle, Landau (1975: 195),[27]<\/sup><\/a>\u00a0K\u00fcrtler \u00fczerine yap\u0131lan Sovyet ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 aras\u0131nda siyasal \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n bulunmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7eker. Benzer \u015fekilde, Alexandre Bennigsen de etnografya ve \u00e7a\u011fda\u015f tarih \u00fczerine nispeten az say\u0131da \u00e7al\u0131\u015fma oldu\u011funu g\u00f6zlemler. Etnografik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n eksik olmas\u0131n\u0131n sebebi, k\u0131smen Irak veya \u0130ran’da saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131 y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in izin alman\u0131n verdi\u011fi zorluktur. Landau’ya g\u00f6re son d\u00f6nemde ba\u015f g\u00f6steren siyasi ve tarihsel meselelere dair bu g\u00f6receli ilgisizlik, Sovyet yetkililerin siyasi m\u00fcttefiklerini k\u00fcst\u00fcrmeme arzusundan kaynaklan\u0131yor olabilir.<\/p>\n

Dilbilimde, leh\u00e7e ve tarih\u00ee dilbilgisi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 belirgin bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fclen alanlar olmu\u015ftur. Sovyetlerdeki K\u00fcrt edebiyat\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, yaz\u0131l\u0131 metinlerden ziyade \u2013 ki bu metinler toplant\u0131larda dinletilmek veya medreselerde okutulmak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f y\u00fcksek z\u00fcmre edebiyat\u0131 olarak g\u00f6sterilebilecek eserlerdi- s\u00f6zl\u00fc gelene\u011fin \u00fcr\u00fcnleri \u00fczerine y\u00f6nelme e\u011filimi g\u00f6stermekteydi. Ayr\u0131ca, klasik K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n metinleri tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu tart\u0131\u015fma, daha kal\u0131tsal veya b\u00f6lgesel terimlerden ziyade \u00f6rne\u011fin geni\u015f bir \u0130slam, Fars veya \u0130ran edebiyat\u0131 ba\u011flam\u0131nda yap\u0131lmaktayd\u0131. O y\u00fczden Margaret Rudenko’nun 1955 tarihli Ehmed\u00ea Xan\u00ee’nin\u00a0Mem \u00fb Z\u00een<\/em>\u2019inin (1695) ele\u015ftirel bir metin bask\u0131s\u0131 olan tezi, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde\u00a0Pamyatniki Literatury Narodov Vostoka<\/em>\u00a0(Do\u011fu Halklar\u0131n\u0131n Edeb\u00ee Eserleri)<\/em>\u00a0adl\u0131 serisinde yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n

Hem y\u00fcksek z\u00fcmre edebiyat hem de s\u00f6zl\u00fc folklorik geleneklere ili\u015fkin t\u00fcm bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tipik \u00f6zelli\u011fi yap\u0131sal, bi\u00e7imsel boyutlara odaklanma ve icra edili\u015f bi\u00e7imlerine kar\u015f\u0131 dikkat eksikli\u011fidir. \u00d6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde, Rudenko’nun\u00a0Kurdskiye Narodnyye Skazki<\/em>\u00a0(K\u00fcrt halk hik\u00e2yeleri)<\/em>\u00a0eki, i\u00e7erdi\u011fi K\u00fcrt halk masallar\u0131ndaki motiflerin konular\u0131n\u0131n tipolojik bir analizini verir. Arka plan\u0131nda V.Y. Propp’un morfolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 ve di\u011fer kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir bi\u00e7imci veya yap\u0131salc\u0131 y\u00f6ntemleri \u00f6nermektedir. Anlat\u0131m veya icra y\u00f6n\u00fc fazla ilgi g\u00f6rmemi\u015ftir. Bu nedenle tespit edebildi\u011fim kadar\u0131yla, yerel bir ozan veya dengb\u00eaj taraf\u0131ndan icra edilen bir m\u00fczik etkinli\u011fi olarak halk masallar\u0131n\u0131n ve di\u011fer \u015fiir bi\u00e7imlerinin k\u0131raat edilmesi hakk\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir Rus\u00e7a \u00e7al\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u0130cra edilme \u015fekline ili\u015fkin bu bi\u00e7imci ilgisizli\u011fin ele\u015ftirisi ayr\u0131 bir \u201cDo\u011fulu halk\u201d olarak K\u00fcrtlerin s\u00f6zl\u00fc ve yaz\u0131l\u0131 edebiyat\u0131n\u0131n milliyet\u00e7i ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 olarak yeniden olu\u015fturulmas\u0131na tekab\u00fcl etmektedir. Bu nedenle Ehmed\u00ea Xan\u00ee’nin\u00a0Mem \u00fb Z\u00een<\/em>\u00a0\u015fiiri, daha geni\u015f bir Fars\u00e7a mesnevi \u015fiir gelene\u011finden ziyade, s\u00fcrekli olarak ulusal destanlar ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131n\u0131r. Zaten 1938’de Orbeli, Xan\u00ee’nin \u015fiirini G\u00fcrc\u00fc ulusal destan\u0131 olarak g\u00f6sterilen \u015eota Rustaveli’nin\u00a0Kaplan Postlu \u015e\u00f6valye (<\/em>Veph’istq’aosani)<\/em>\u00a0adl\u0131 eseriyle ili\u015fkilendirmekteydi. Persler i\u00e7in Firdevsi ve G\u00fcrc\u00fcler i\u00e7in Rustaveli nas\u0131lsa Xan\u00ee de K\u00fcrtlerin ulusal \u015fairi olarak ayr\u0131nt\u0131l\u0131 \u015fekilde ortaya konulmaktayd\u0131.[28]<\/sup><\/a>\u00a0Xan\u00ee’nin destan\u0131n\u0131 ulusal destanlar ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran bir \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde ele almak mant\u0131kl\u0131 olsa da bu \u00e7er\u00e7eve asl\u0131nda Xan\u00ee’nin \u015fiirinin XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda milliyet\u00e7i bir yeniden de\u011ferlendirmesini yans\u0131tmaktad\u0131r. Ge\u00e7 Osmanl\u0131 d\u00f6nemiyle birlikte Hec\u00ee Qadir\u00ea Koy\u00ee gibi yazarlar\u0131n y\u00fcceltmesiyle\u00a0Mem \u00fb Z\u00een<\/em>, K\u00fcrt milli destan\u0131 stat\u00fcs\u00fcne eri\u015fmi\u015ftir. Sonu\u00e7 olarak, bu yeniden okuma bi\u00e7imi Xan\u00ee’nin di\u011fer modern \u00f6ncesi Do\u011fu edebiyat\u0131yla olan ba\u011f\u0131n\u0131n \u00f6neminin azalmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. \u00d6zellikle de Xan\u00ee’nin kendisine model olarak ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a bahsetti\u011fi klasik Fars\u00e7a mesnevi \u015fiir gelene\u011fiyle ba\u011f\u0131 g\u00f6rmezden gelindi.<\/p>\n

Hem halk masallar\u0131na hem de ulusal destanlara y\u00f6nelik tarihsel-etimolojik bir yakla\u015f\u0131mdan ziyade bu bi\u00e7imci ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 yakla\u015f\u0131m, Vladimir Propp’un masal morfolojisi gibi tipik Sovyet bi\u00e7imci ve yap\u0131salc\u0131 yakla\u015f\u0131mlar\u0131ndan esinlenmi\u015f olabilir. Ancak hen\u00fcz bu iddiay\u0131 destekleyecek herhangi bir somut kan\u0131t bulamad\u0131m. K\u00fcrt\u00e7eyle ilgili Yafetik hipotezlerin kabul g\u00f6rmesi ve s\u00f6n\u00fcmlenmesi, a\u00e7\u0131k\u00e7a Stalin’in de\u011fi\u015fen politikalar\u0131n\u0131 (veya kaprislerini) yans\u0131t\u0131yor. Sovyet K\u00fcrdolojisinin di\u011fer \u00f6zellikleri, do\u011frudan i\u00e7 ve uluslararas\u0131 ili\u015fkiler politikas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanamaz. B\u00f6ylelikle, K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u0130slami boyutlar\u0131na y\u00f6nelik bu s\u00fcrekli ve kayda de\u011fer dikkate almama, s\u0131kl\u0131kla bariz din kar\u015f\u0131t\u0131 tutumla bir arada var olmu\u015ftur. \u0130slami ilimlere, daha ortodoks ya da k\u00f6ktenci Sufi tarikatlara y\u00f6nelik bu g\u00f6receli ilgisizli\u011fin nedeni, \u015f\u00fcphesiz Sovyet bilim insanlar\u0131 aras\u0131ndaki genel bir din kar\u015f\u0131t\u0131 tutumdu. Ereb\u00ea \u015eemo\u2019nun gen\u00e7li\u011finde tan\u0131k oldu\u011fu tasavvufi pratiklere ili\u015fkin otobiyografik anlat\u0131m\u0131n\u0131 din kar\u015f\u0131t\u0131 Ateist dergisinde yay\u0131mlamas\u0131n\u0131n bir anlam\u0131 vard\u0131.[29]<\/sup><\/a>\u00a0Bu tutum, 1930\u2019larda \u00f6zellikle Sovyet Ermenistan’\u0131nda, S\u00fcnni M\u00fcsl\u00fcman k\u00f6kenli K\u00fcrtler ile K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fan ancak farkl\u0131 bir dine sahip olan \u00cazid\u00eeler aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 peki\u015ftirmeye y\u00f6nelik giri\u015fimlerle desteklendi. Dikkat edilmesi gereken bir ba\u015fka husus, laik ve milliyet\u00e7i K\u00fcrtler aras\u0131nda pop\u00fcler olan \u00cazid\u00eelerin Zerd\u00fc\u015ft oldu\u011fu ve dolay\u0131s\u0131yla K\u00fcrtlerin ge\u00e7mi\u015fte ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu iddia edilen \u0130ran dinini s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin teori, Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde pek de k\u0131ymet g\u00f6rmemi\u015ftir. Sonu\u00e7 olarak, Kafkasya’da Halidiyye hareketinin daha sonraki geli\u015fimiyle a\u00e7\u0131k bir ilgisi olmas\u0131na ra\u011fmen K\u00fcrt k\u00f6kenli \u00f6nde gelen Sufi reformcu Mevlana Halid-i Nak\u015fibend\u00ee (1779-1827) konusunda \u00c7arl\u0131k ve Sovyet K\u00fcrdolojisinde dikkate de\u011fer bir eksiklik var.[30]<\/sup><\/a>\u00a0Bu, zaman\u0131n siyasi hassasiyetlerini yans\u0131t\u0131yor olabilir. \u015eeyh Said’in 1925’teki direni\u015finin bast\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan \u00f6nemli say\u0131da Halid\u00ee Sufi yeni T\u00fcrkiye Cumhuriyeti’nden ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131 ve bunlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu 1930’larda Stalin’in emriyle Kazakistan’a s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n

Bununla birlikte, Sovyet K\u00fcrdolojisinde genel bir \u0130slam kar\u015f\u0131t\u0131 \u00f6n yarg\u0131dan bahsetmek belki de abart\u0131 olur. Muvazenesizlik, \u00f6rne\u011fin Lenin’in ve Stalin’in din kar\u015f\u0131t\u0131 politikalar\u0131 veya ge\u00e7mi\u015ften kaynaklanan \u0130slam’\u0131n (ve \u00f6zellikle Sufizm\u2019in) genel Sovyet temsilleri gibi ideolojik bir ba\u011flam i\u00e7erisinde basite indirgenemez. Yukar\u0131da bahsedildi\u011fi gibi folklorizasyondaki ilk ad\u0131mlar ve K\u00fcrtlerin \u0130slam\u2019dan ar\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 meselesi, XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan Sovyet \u00f6ncesi bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan zaten ortaya konmaktayd\u0131.<\/p>\n

Yukar\u0131da bahsedilen folklorizasyonla birle\u015fti\u011finde, \u0130slam\u00ee meselelere olan bu ilgi eksikli\u011finin, modern \u00f6ncesi K\u00fcrt dini incelemelerinin sistematik bir \u015fekilde k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmesine veya ihmal edilmesine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyorum. Bu nedenle, El\u00eey\u00ea Teremax\u00ee\u2019nin Serfa Kurmanci (K\u00fcrt\u00e7e Morfoloji) eseri gibi modern \u00f6ncesi K\u00fcrt din bilginlerinin erken d\u00f6nem \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, her ne kadar Jaba ve bilgi kayna\u011f\u0131 Mahmud Bayazid\u00ee taraf\u0131ndan 1860 civar\u0131nda kayda ge\u00e7irilse de, 1971’e kadar yay\u0131nlanmam\u0131\u015f ve bu tarihte yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131nda ise Moskova veya Leningrad’da de\u011fil, Ba\u011fdat\u2019ta yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.[31]<\/sup><\/a>\u00a0Teremax\u00ee’nin dilbilgisi, yaln\u0131zca K\u00fcrt nesrinin en eski \u00f6rne\u011fi oldu\u011fu i\u00e7in de\u011fil, ayn\u0131 zamanda K\u00fcrt\u00e7enin dilbilgisi yap\u0131s\u0131 \u00fczerine korunmu\u015f en eski yorumlar\u0131 i\u00e7ermesi bak\u0131m\u0131ndan ilgi \u00e7ekicidir. Ancak Jaba taraf\u0131ndan toplanan materyalleri yay\u0131nlamaktan sorumlu komisyon, bu metni \u201cikincil \u00f6neme sahip\u201d g\u00f6rm\u00fc\u015f ve manidar bir \u015fekilde basmay\u0131 reddetmi\u015ftir.[32]<\/sup><\/a><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Irak’taki K\u00fcrt \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n Sovyet Soy K\u00fct\u00fc\u011f\u00fc<\/strong><\/p>\n

Sovyet K\u00fcrdolojisi, So\u011fuk Sava\u015f boyunca \u00f6nemli bir uluslararas\u0131 role sahipti. Uluslararas\u0131 arenadaki etkile\u015fim, K\u00fcrt \u00f6\u011frencilerin yurt d\u0131\u015f\u0131ndan en \u00f6nemlisi devrim sonras\u0131 Irak’tan gelmeye ba\u015flamas\u0131yla ivme kazand\u0131. Yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi, 1961’de Kurdoyev, Orbeli taraf\u0131ndan kurulan K\u00fcrdoloji k\u00fcrs\u00fcs\u00fcn\u00fcn ba\u015fkan\u0131 olmu\u015ftu. 1960’lar\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren bu merkez yaln\u0131zca Sovyet Ermenistan Cumhuriyeti’nde de\u011fil, ayn\u0131 zamanda 1958 devriminde \u0130ngiliz yanl\u0131s\u0131 monar\u015finin devrildi\u011fi, General Abd\u00fclkerim Kas\u0131m taraf\u0131ndan devrimci ve Sovyet yanl\u0131s\u0131 bir cumhuriyetin kuruldu\u011fu Irak’ta da baz\u0131 K\u00fcrt \u00f6\u011frencileri kendine \u00e7ekti. Sonu\u00e7 olarak Irak-Sovyet ili\u015fkilerinin ilerlemesi ve Irak’taki K\u00fcrt sorununun bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan yeni bir umudun do\u011fmas\u0131, Ba\u011fdat h\u00fck\u00fcmeti ile Mela Mistefa Barzan\u00ee liderli\u011findeki K\u00fcrdistan Demokrat Partisi aras\u0131nda imzalanan 1959 antla\u015fmas\u0131na da yans\u0131d\u0131. 1960 y\u0131l\u0131nda birinci nesil Irakl\u0131 \u00f6\u011frenciler, y\u00fcksek\u00f6\u011frenim i\u00e7in Sovyetler Birli\u011fi’ne g\u00f6nderildi. Bu \u00f6\u011frenciler aras\u0131nda Irak’ta K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 alan\u0131nda \u00f6nemli bir etkiye sahip olan birka\u00e7 K\u00fcrt de vard\u0131. Bunlardan en etkilileri ku\u015fkusuz \u0130zzeddin Mustafa Resul (1931-2019) ve Mar\u00fbf Xeznedar’d\u0131r (1930-2010).[33]<\/sup><\/a>\u00a0Xeznedar, belki de Sovyetler Birli\u011fi’nde \u00f6\u011frenim g\u00f6rm\u00fc\u015f en etkili Irakl\u0131 K\u00fcrt \u00f6\u011frencidir. 1961’de Kurdoyev ile \u00e7al\u0131\u015fmak i\u00e7in Leningrad’a gitti. 1967’de tezi Rus\u00e7a olarak yay\u0131nland\u0131. Tez \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda modern K\u00fcrt edebiyat\u0131nda s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ve ulusal kurtulu\u015f olgular\u0131n\u0131 ele ald\u0131. Daha sonra bir dizi K\u00fcrt akademisinin ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapt\u0131 ve bir\u00e7o\u011fu lise e\u011fitiminde de kullan\u0131lan \u00e7ok say\u0131da eser yazd\u0131.<\/p>\n

\u0130zzeddin Mustafa Resul ise ba\u015f\u0131ndan beri Irak Kom\u00fcnist Partisi’nde aktifti. Aktar\u0131lanlara g\u00f6re K\u00fcrt b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapt\u0131\u011f\u0131 ICP gazetesinde K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve siyasetiyle ilgili t\u00fcm yaz\u0131lar\u0131 tek ba\u015f\u0131na yazd\u0131. Resul, 1963’te doktoras\u0131n\u0131 Bak\u00fc \u00dcniversitesi’nde\u00a0K\u00fcrt Edebiyat\u0131nda Realizm \u00dczerine<\/em>\u00a0adl\u0131 tezi ile ald\u0131. Ehmed\u00ea Xan\u00ee’nin 1975’te Arap\u00e7a olarak yay\u0131nlanan\u00a0Mem \u00fb Z\u00een<\/em>\u00a0adl\u0131 kitab\u0131n\u0131 1977 y\u0131l\u0131nda Rus\u00e7aya \u00e7evirerek Moskova Bilimler Akademisi Do\u011fu Dilleri Enstit\u00fcs\u00fc’nde doctor of science[34]<\/sup><\/a>\u00a0derecesi kazand\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, Xan\u00ee’nin kelimenin tam anlam\u0131yla laik – hatta Marksist – bir filozof olarak modernist yan\u0131n\u0131 g\u00f6stermektir. Daha sonraki y\u0131llarda Resul, Ba\u011fdat’taki K\u00fcrt Akademisi’nin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ecek ve sonunda Mar\u00fbf Xeznedar\u2019\u0131 buradaki g\u00f6revinden alacakt\u0131.<\/p>\n

Ba\u011fdat ve S\u00fcleymaniye \u00fcniversitelerinde yeni kurulan K\u00fcrt\u00e7e b\u00f6l\u00fcmlerde, K\u00fcrt Akademisi’nde Sovyet e\u011fitimli ve Marksist tandansl\u0131 akademisyenlerin bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bir \u00f6nceki jenerasyondan farkl\u0131la\u015f\u0131rken h\u0131zla kurumsalla\u015fan yeni bir de\u011fi\u015fime i\u015faret etmektedir. Bir \u00f6nceki jenerasyon, aralar\u0131nda \u00f6nemli yere sahip olan edebiyat tarih\u00e7isi Alaeddin Seccad\u00ee ve dilbilimci Tevfik Vehbi gibi isimlerin dahil oldu\u011fu h\u00fccre-medrese \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 Irakl\u0131 K\u00fcrt bilim insanlar\u0131ndan olu\u015fuyordu.<\/p>\n

Irak K\u00fcrdistan\u0131’ndaki g\u00fcn\u00fcm\u00fcz K\u00fcrdoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n (K\u00fcrt dili ve edebiyat\u0131 e\u011fitiminin) Sovyet ve Marksist arka pl\u00e2n\u0131 ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir makale konusudur. Burada, bu kurumsalla\u015fm\u0131\u015f \u00f6\u011frenme bi\u00e7iminin Marksist ve K\u00fcrt-milliyet\u00e7i unsurlar aras\u0131nda zor bir denge sergiledi\u011fini s\u00f6ylemekle yetinelim. Ayr\u0131ca, Irak ba\u011flam\u0131nda 1958\u2019den itibaren birbirini izleyen rejimler -ki bu rejimlerin hepsi (\u00f6zellikle de 1968\u2019den sonra iktidara gelen Pan-Arap Baas Partisi) kendilerini devrimci ve Sovyetler Birli\u011fi’nin m\u00fcttefiki olarak tan\u0131t\u0131yorlard\u0131- Arap milliyet\u00e7ili\u011fiyle uzla\u015fmay\u0131 \u00f6zel bir ihtiya\u00e7 olarak g\u00f6rm\u00fc\u015flerdi. Bununla birlikte Marksist tonlu K\u00fcrt milliyet\u00e7ili\u011fi, kendisini Pehlevi \u0130ran\u0131\u2019n\u0131n milliyet\u00e7ili\u011fine g\u00f6re de konumland\u0131rmak zorunda kald\u0131. Xeznedar, bu durumu dini temelde ele al\u0131r. Ekseriyette S\u00fcnn\u00ee olan K\u00fcrtler, \u015ei\u00ee olarak g\u00f6r\u00fclen Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden ziyade S\u00fcnn\u00ee olduklar\u0131 varsay\u0131lan Araplar ile daha fazla yak\u0131nl\u0131k kurmu\u015f ve k\u00fclt\u00fcrel anlamda onlar\u0131n etkisine daha \u00e7ok maruz kalm\u0131\u015flard\u0131r. Sovyetler Birli\u011fi’nde oldu\u011fu gibi K\u00fcrdoloji bilgisi de s\u0131k s\u0131k \u00e7at\u0131\u015fmac\u0131 ve sert bir grupla\u015fman\u0131n etkisinde kalmak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u0130\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f Oryantalizm mi?<\/strong><\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi vatanda\u015f\u0131 olan ya da Sovyetler Birli\u011fi’nde e\u011fitim g\u00f6ren K\u00fcrtlerin \u00fcretti\u011fi oryantalist bilgi, a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ideolojik olarak ya \u015fekillendirilmi\u015f ya da etki alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunu bir “i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f” veya “oryantal” oryantalizm vakas\u0131 olarak reddetmek cazip g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bir ba\u015fka ifadeyle anlatacak olursak, \u00fcretilen oryantalist bilginin yabanc\u0131 bilimin \u00e7arp\u0131k kategorilerinin ve doktrinlerinin fark\u0131nda olmadan veya kas\u0131tl\u0131 olarak yeniden \u00fcretilmesini i\u00e7ermesi, -e\u011fer buna boyun e\u011filmiyorsa – s\u00f6m\u00fcrgeci egemenlik ve emperyalist g\u00fc\u00e7 politikalar\u0131yla ili\u015fkilidir. ‘\u0130\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f oryantalizm’ kavram\u0131 ilk olarak Geraldine Heng ve Janadas Devan taraf\u0131ndan post-kolonyal Singapur ba\u011flam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.[35]<\/sup><\/a>\u00a0Bildi\u011fim kadar\u0131yla kavram teorik olarak i\u00e7eriklendirilmemi\u015f. Ancak a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde Marksist (ve belki daha spesifik olarak Gramscici) ideolojinin ele\u015ftirisinin yank\u0131lar\u0131n\u0131 ve \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Daha spesifik olarak, \u201ci\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f oryantalizm\u201d kavram\u0131; fark\u0131nda olmadan veya ele\u015ftirmeden Bat\u0131l\u0131 s\u00f6ylem ve kavramlar\u0131 kullanan Bat\u0131l\u0131 olmayan akt\u00f6rler aras\u0131nda ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak Bat\u0131\u2019n\u0131n emperyalist k\u00fclt\u00fcrel hegemonyas\u0131 ve yanl\u0131\u015f bilincinin izlerinin var oldu\u011funu ima eder. Benzer bir s\u00f6ylem, \u00f6zellikle Arap d\u00fcnyas\u0131yla ilgilenen yazarlarda ge\u00e7erlilik kazanm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnen “oryantal oryantalizm” kavram\u0131d\u0131r.[36]<\/sup><\/a>\u00a0Bariz \u00e7ekicili\u011fe ra\u011fmen, i\u00e7selle\u015ftirilmi\u015f veya oryantal oryantalizm nosyonu, hegemonik Bat\u0131l\u0131 kavramlar\u0131n, de\u011ferlerin ve ideallerin salt pasif al\u0131c\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a sorunludur. Bu nedenle, Bat\u0131l\u0131 olmayan akt\u00f6rlerin t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ba\u011f\u0131ms\u0131z veya \u00f6zerk failler olarak g\u00f6rmeme ve Bat\u0131 emperyalist ideolojisini ger\u00e7ekte oldu\u011fundan daha yekpare, yayg\u0131n ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak sunma riskiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. XIX. y\u00fczy\u0131l\u0131n Alman ve Rus deneyimleri, XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n Sovyet deneyimi ve Sovyet oryantalist bilginin \u00fcretilmesinde K\u00fcrtlerin oynad\u0131\u011f\u0131 merkez\u00ee role daha sistematik bir odaklanma, oryantalizmi emperyal hegemonya ile birlikte ele alan bu b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n

Sovyetler Birli\u011fi’nden emperyalist bir g\u00fc\u00e7 olarak bahsetmek veya Sovyet politikalar\u0131n\u0131n daha genel olarak tebaa halklar\u0131n\u0131n modernle\u015fmesine ve kurtulu\u015funa y\u00f6nelik olmas\u0131 nedeniyle Orta Asya ve Kafkasya’daki Sovyet rol\u00fcn\u00fc s\u00f6m\u00fcrgeci karakter olarak tan\u0131mlamak ciddi bir basitle\u015ftirmedir. Ancak, bu konuda daha \u00e7ok merkez\u00ee olabilecek \u015fey, s\u00f6m\u00fcrgeler ve \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na ili\u015fkin oryantalist s\u00f6ylemden ziyade, \u00e7e\u015fitli Sovyet halklar\u0131n\u0131n dillerinde veya leh\u00e7elerinde, folklorlar\u0131nda ve ulusal destanlar\u0131nda somutla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve ifade edildi\u011fi \u015fekliyle benzersiz ruha veya karaktere sahip oldu\u011funa ili\u015fkin dikkate de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcde inat\u00e7\u0131 romantik ve milliyet\u00e7i fikirler olabilir. K\u00fcrtlerin ve \u015f\u00fcphesiz di\u011fer Sovyet haklar\u0131n akademik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ve folklorizasyonlar\u0131n\u0131 destekleyen, yabanc\u0131 etkilerden ar\u0131nd\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddia edilen saf folklorik gelenekleri \u00f6vmek, XIX. y\u00fczy\u0131l romantik ideolojilerinde \u0131srar etmekti. Bu folklorizasyon s\u00fcreci, K\u00fcrtlerin ayr\u0131 bir halk veya ulus olarak temsil edilmesine katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015f olabilir. Ancak premodern ve erken modern d\u00f6nemin kozmopolit ve \u00e7ok dilli ortam\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmesini veya ink\u00e2r edilmesini de i\u00e7eriyordu.<\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrdolojinin geli\u015fimi i\u00e7in emperyal Rus ve Sovyet bilginlerinin \u00f6nemi ve etkisini hesap etmek \u00e7ok zordur. Kurdoyev, “Eskiden \u0130ran ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n ikincil bir dal\u0131 olan K\u00fcrdoloji, oryantalizm ile birlikte \u00f6zerk bir dal haline geldi” diyor (aktaran Bennigsen 1960: 530) ve ger\u00e7ekten de bu Sovyet ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00e7abalar\u0131 sayesinde oldu. 1917 Devrimi\u2019nden sonra Sovyet bilim insanlar\u0131, Sovyetler\u2019deki M\u00fcsl\u00fcman halklar\u0131n \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirilmesine ve e\u011fitilmesine y\u00f6nelmekte daha c\u00fcretk\u00e2r oldular. Bununla birlikte Marksist d\u00fc\u015f\u00fcncenin anti-emperyalist boyutlar\u0131, Sovyet K\u00fcrdolojisinde s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ve ulusal kurtulu\u015fa k\u0131yasla daha az g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmu\u015ftur. Bununla birlikte baz\u0131 Sovyet yazarlar\u0131, s\u0131n\u0131f bilincinden ziyade etnik veya ulusal kimli\u011fe odaklanma gibi \u00e7e\u015fitli sorunlu “burjuva” oryantalist kategorileri yeniden \u00fcretiyor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. En \u00f6nemlisi, yukar\u0131da tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m gibi Rus dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 K\u00fcrtlerin folklorizasyonunda etkili olmu\u015ftur. Folklorik geleneklere sistematik ilgi (ya da a\u015f\u0131r\u0131 ilgi), sadece Arap, T\u00fcrk, Ermeni ve di\u011fer kom\u015fularla folklorik ortakl\u0131klara de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Arap y\u00fcksek okuryazar k\u00fclt\u00fcrdeki ve Fars edebiyat\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015fine de mal olacak bi\u00e7imde bu folklorik \u00f6\u011felerin tamamen ve her zaman i\u00e7in bir \u015fekilde K\u00fcrt\u00e7e ifa edildiklerini ya z\u0131mnen varsay\u0131ld\u0131 ya da a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade edildi. Klasik edeb\u00ee metinlerin \u00f6nemli ele\u015ftirel bask\u0131lar\u0131nda bile, temalar\u0131n\u0131n ve kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu t\u00fcretildikleri Fars\u00e7a edeb\u00ee gelenekten ziyade metinlerin ulusal \u00f6nemi vurgulanarak K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n milliyet\u00e7i okumas\u0131n\u0131 yeniden \u00fcretme ve g\u00fc\u00e7lendirme e\u011filimi s\u00f6z konusuydu.<\/p>\n

Rus ya da Sovyet orijinli \u201cK\u00fcrdoloji\u201d terimi, \u201cK\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131ndan\u201d farkl\u0131 olarak yaln\u0131zca a\u00e7\u0131k milliyet\u00e7i \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar ta\u015f\u0131makla kalmaz, ayn\u0131 zamanda emperyal Rus ve Sovyet bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen daha \u00f6nceki folklorizasyon s\u00fcrecini de yans\u0131t\u0131r. Bununla birlikte milliyet\u00e7ilik, di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman ve gayrim\u00fcslim kom\u015fu halklarla daha geni\u015f temaslar\u0131 kapsamaktan ziyade K\u00fcrtlerin kendi folkloru ve K\u00fcrt\u00e7enin konu\u015fulan leh\u00e7eleri ile karakterize edilen, \u00f6zselle\u015ftirilmi\u015f bir K\u00fcrt ulusu veya halk\u0131n\u0131n imaj\u0131na yans\u0131d\u0131. Ancak bu durumun kayna\u011f\u0131n\u0131 oryantalist temay\u00fcllerden ziyade romantik milliyet\u00e7ili\u011fe bor\u00e7lu olabilir. Bu k\u0131smen, be\u015feri bilimlerdeki Frans\u0131z veya \u0130ngiliz geleneklerinden ziyade Alman gelene\u011fine ve \u00f6zellikle tarihsel-kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 dilbilimdeki Alman filolojik \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na daha geni\u015f bir bilimsel bor\u00e7lulu\u011fu yans\u0131t\u0131r. Ne de olsa K\u00fcrt\u00e7eyi ayr\u0131 bir dil olarak ilk tan\u0131mlayanlar, Alman bilim insanlar\u0131 R\u00fcdiger ve Pott’du. K\u00fcrt\u00e7e \u00fczerine yap\u0131lan baz\u0131 Sovyet dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, Marr’\u0131n ve Yafetik hipotezin ge\u00e7ici etkisinden ayr\u0131 olarak Alman gelene\u011findeki tarihsel dilbilgisi ve leh\u00e7e \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile ilgilidir. Rudenko ve di\u011ferlerinin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda g\u00f6r\u00fclen folkl\u00f6r ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n daha tipik bir Rus \u00f6zelli\u011fi ise, halk masallar\u0131n\u0131 incelerken k\u00f6kenden ziyade Propp’un ve di\u011ferlerinin morfolojik yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n tercih edilmesidir.<\/p>\n

Sovyet Kurdolojisinin bir di\u011fer \u00f6zelli\u011fi de K\u00fcrtler aras\u0131ndaki \u0130slami konular\u0131 dikkat \u00e7ekecek derecede g\u00f6z ard\u0131 etmesi, s\u0131kl\u0131kla dinin s\u00f6n\u00fcmlenmesi ve etnik-dinsel \u00e7e\u015fitlili\u011fin ortadan kalkmas\u0131n\u0131 i\u00e7eren ilerlemeci bir modernle\u015fme bi\u00e7imiyle birlikte var olan kat\u0131 bir sek\u00fclerlik i\u00e7inde olmas\u0131d\u0131r. \u0130kinci \u00f6zellik, Sovyetlerin daha sonraki ulus politikalar\u0131n\u0131n bir h\u00fcsn\u00fckuruntusunu yans\u0131tabilmektedir. Ancak ilki, Sovyet \u00f6ncesi zamanlardan kalan bir miras gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir. Minorskiy’den itibaren Rus\u00e7a (ve buna ba\u015fka diller de eklenebilir) yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, Ehl-i Hak ve Yezidiler gibi \u00e7ok \u00f6nemli heterodoks gruplar ba\u011flam\u0131nda daha fazla dikkat etme e\u011filimindeydi. Sovyet d\u00f6neminde bu temay\u00fcl, bir dereceye kadar \u0130slami dini e\u011fitimi ve medrese k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn k\u00fc\u00e7\u00fcmsenmesine yol a\u00e7an folklor ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda yeniden \u00fcretildi. Sovyetler Birli\u011fi’nde y\u00fcr\u00fct\u00fclen K\u00fcrdolojik \u00e7al\u0131\u015fma toplam\u0131n\u0131 yaln\u0131zca Marr’\u0131n Yafetik dil teorisi gibi politik olarak motive edilmi\u015f akademik tarz taraf\u0131ndan bilimsel de\u011feri bir kenara b\u0131rak\u0131lan Marksist-Leninist ideolojinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6rmek, haks\u0131z bir a\u015f\u0131r\u0131 basitle\u015ftirme olur. Aksine romantik milliyet\u00e7i \u00f6nyarg\u0131lar\u0131 yeniden \u00fcretti\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, daha genel olarak be\u015feri bilimlerin (\u00f6zellikle dilbilimsel ve folklorik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n) sorunlu y\u00f6nlerini yans\u0131t\u0131r.[37]<\/sup><\/a><\/p>\n

Oryantalist geleneksel tan\u0131mlar i\u00e7in bir ba\u015fka g\u00fc\u00e7l\u00fck ise hem yerel hem de yabanc\u0131 K\u00fcrt akt\u00f6rlerin K\u00fcrdolojik bilgi \u00fcretmede oynad\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli rold\u00fcr. K\u0131sacas\u0131, Sovyet K\u00fcrdolojisi deneyimi oryantalizm hakk\u0131nda yayg\u0131n olarak kabul edilen g\u00f6r\u00fc\u015flerde \u00f6nemli revizyonlara ve iyile\u015ftirmelere yol a\u00e7abilir. Bilhassa, oryantalist bilginin olu\u015fturulmas\u0131na y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fmalarda paylar\u0131na d\u00fc\u015fenden daha az dikkate al\u0131nan emperyal Rus ve devrimci Sovyet katk\u0131lara \u2013 en az Almanlar\u0131n katk\u0131lar\u0131 kadar \u2013 daha fazla dikkat etmeye davet ediyor bizi.<\/p>\n

Bu makalenin ilk \u015fekli, te\u015fekk\u00fcr bor\u00e7 bilinerek kabul edilen\u00a0K\u00fclt\u00fcrel Yenilik ve Be\u015feri Bilimlerin Temelleri\u00a0konulu NWO[38]<\/sup><\/a>\u00a0taraf\u0131ndan finanse edilen bir proje \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Nihai taslak, Wassenaar’daki Hollanda \u0130leri Ara\u015ft\u0131rmalar Enstit\u00fcs\u00fc’n\u00fcn (NIAS) destek ve te\u015fvik edici ortam\u0131ndan yararlan\u0131larak yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/em><\/p>\n

\u0130ngilizceden \u00e7eviren:\u00a0Menaf \u00cal\u00ee-<\/em>\u00a0 kurdarastirmalari.com<\/strong><\/p>\n

Dipnotlar<\/strong><\/p>\n

[1]<\/sup><\/a>\u00a0Sovyet d\u00f6nemi \u00fczerine daha \u00f6nce yap\u0131lan genel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in \u00f6zellikle bkz.; Alexandre Benningsen (1960) \u2018Les Kurdes et la kurdologie en Union Sovi\u00e9tique\u2019,\u00a0Cahiers du Monde russe et sovi\u00e9tique<\/em>, vol. 1, no. 3, pp. 513-530.; Muhammad Mokri (1963) \u2018Kurdologie et enseignement de la langue kurde en URSS\u2019,\u00a0L\u2019ethnographie<\/em>, N.S. 57: 71-105; Jacob M. Landau, \u2018The Kurds in Some Soviet Works\u2019,\u00a0Middle Eastern Studies\u00a0<\/em>11 (1975): 195-198; Rohat Alakom (1991) [1987],\u00a0K\u00fcrdoloji Biliminin 200 Y\u0131ll\u0131k Ge\u00e7mi\u015fi (1787-1987)<\/em>, \u0130stanbul, Deng (\u00f6zl. blm. 6).<\/p>\n

[2]<\/sup><\/a>\u00a0E. R\u00f6diger ve A.-F. Pott, \u201cKurdische Studien,\u201d\u00a0Zeitschrift f\u00fcr die Kunde des Morgenlandes\u00a0<\/em>3, 1840, ss. 1-63; 4, 1842, ss. 1-42; 5, 1844, ss. 57-83; 7, 1850, ss. 91-167.<\/p>\n

[3]<\/sup><\/a>\u00a0Abovyan’\u0131n katk\u0131lar\u0131yla ilgili daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir tart\u0131\u015fma i\u00e7in bkz.; Q. Kurdoyev, \u201cHa\u00e7atur Abovyan Kak Kurdoved-Issledovatel’ (K\u00fcrdolog ve Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Olarak Ha\u00e7atur Abovyan)\u201d,\u00a0Istoriya Russkogo Vostokovedeniya,\u00a0<\/em>(Moscow 1956).<\/p>\n

[4]<\/sup><\/a>\u00a0Bayazid\u00ee’nin metinlerinden biri, y\u00fczy\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre sonra Margaret Rudenko taraf\u0131ndan yay\u0131nland\u0131. Mela Maxmud Bajazidi (1963),\u00a0Nravy i Obychai Kurdov (Adat \u00fb Rus\u00fbmatname-i Ekradiye). Perevod, Predisloviye i Primechaniya M.B. Rudenko<\/em>, Moskva: Izdatel’stvo Vostochnoy Literatury.<\/p>\n

[5]<\/sup><\/a>\u00a0V.V. Velyaminov-Zernov (ed.),\u00a0Scheref-nameh ou Histoire des Kourdes<\/em>,\u00a0par Scheref, prince de Bidlis<\/em>\u00a0(St. Petersburg: Eggers 1860).; Fran\u00e7ois Bernard Charmoy (tr.),\u00a0Ch\u00e8ref-n\u00e2meh, ou Fastes de la nation Kourde\u00a0<\/em>(2 vol. 3; St. Petersburg: Eggers 1868-1875).<\/p>\n

[6]<\/sup><\/a>\u00a0K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 hakk\u0131nda bu t\u00fcr daha genel bir tarihsel tart\u0131\u015fma i\u00e7in bkz.; Scalbert-Y\u00fccel, Cl\u00e9mence ve Ray, Marie Le (2007) \u201cKnowledge, Ideology and Power. Deconstructing Kurdish Studies\u201d,\u00a0European Journal of Turkish Studies<\/em>, No. 5.; http:\/\/www.ejts.org\/document777.html adresinde \u00e7evrimi\u00e7i olarak mevcuttur. Rus ve Sovyet K\u00fcrdolojisinin k\u0131sa bir tart\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in \u00f6zellikle paragraf. 24-26\u2019ya bak\u0131n\u0131z.<\/p>\n

[7]<\/sup><\/a>\u00a0Bkz.; Yektan T\u00fcrkyilmaz, \u201cArmenian Nationalist Literature on the Kurds\u201d (Aral\u0131k 2009\u2019da Amsterdam \u00dcniversitesi\u2019nde yap\u0131lan \u201cIslam, Europe, and the Secular-Religious Divide\u201d konulu \u00e7al\u0131\u015ftaydan).<\/p>\n

[8]<\/sup><\/a>\u00a0Cf. C.E. Bosworth 2004, \u201cMinorsky, Vladimir\u201d,\u00a0Encyclopaedia Iranica\u00a0<\/em>(online olarak\u00a0http:\/\/www.iranica.com\/newsite\/index.isc?Article=http:\/\/www.iranica.com\/newsite\/articles\/ot_grp5\/ot_minorsky_20 040720.html<\/a>). Nikitin, 1915’ten 1918’e kadar Urmiye’deki kal\u0131\u015f\u0131n\u0131 anlatan bir kitap yay\u0131nlad\u0131 ve Fars\u00e7aya\u00a0Irani ke man Shenakhtam<\/em>\u00a0(Tahran: Ma’refat, 1329\/1950) olarak \u00e7evrildi. Ne yaz\u0131k ki bu metne eri\u015femedim.<\/p>\n

[9]<\/sup><\/a>\u00a0Vladimir Minorsky, \u201cKurds, Kurdist\u0101n. History A: Origins and Pre-Islamic History,\u201d in\u00a0EI<\/em>2 V, ss. 447- 449. Yine \u201cKurds, Kurdist\u0101n. History B: The Islamic Period up to 1920,\u201d ss. 449-64. Ayn\u0131 \u015fekilde\u00a0Notes sur la Secte des Ahl\u00e9-Haqq<\/em>, Paris, 1922; ilk olarak\u00a0RMM\u00a0<\/em>40, 1920\u2019de yay\u0131nland\u0131, ss. 20-97; 45, 1921, ss. 205-302. Benzer bir \u015fekilde \u201c\u00c9tudes sur les Ahl-i Haqq, I ‘Toumari\u2019,\u201d\u00a0Revue de l\u2019histoire des Religions\u00a0<\/em>97\/1, 1928, ss. 90-105;\u00a0Studies in Caucasian History<\/em>\u00a0(London: Taylor\u2019s Foreign Press 1953).<\/p>\n

[10]<\/sup><\/a>\u00a0Basile Nikitine,\u00a0Les Kurdes: \u00c9tude Sociologique et Historique\u00a0<\/em>(Paris: Imprim\u00e9rie Nationale 1956; 1964\u2019de Rus\u00e7aya \u00e7evrildi).; Molla Sa’id Qazi’nin kaleme ald\u0131\u011f\u0131 metinler Basile Nikitine, \u2018Les Kurdes Racont\u00e9s par Eux-m\u00eames\u2019,\u00a0L’Asie Fran\u00e7aise\u00a0<\/em>no. 231 (Mai 1925), 148-157 olarak yay\u0131nland\u0131. Benzer bir bi\u00e7imde, \u2018Kurdish Stories from my Collection\u2019,\u00a0Bulletin of the School of Oriental Studies\u00a0<\/em>4 (1926), 121-138) \u00f6nemlidir. Ayr\u0131ca bkz.; Basile Nikitine, \u201cUne Apologie Kurde du Sunnisme\u201d, Rocznik Orjentalistyczny 8 (1933); \u201cThe Tale of Suto and Tato: Kurdish Text with Translations and Notes\u201d, (BSOS\u00a0<\/em>3 (1923): 69-106 adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma Basil Nikitin ve E.B. Soane taraf\u0131ndan ortakla\u015fa yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[11]<\/sup><\/a>\u00a0Folklorizasyon kavram\u0131, ulusla\u015fma s\u00fcrecini temellendirmek i\u00e7in geleneksel \u00fcr\u00fcnler ile folklor-d\u0131\u015f\u0131 \u00f6\u011felerin estetik ve semantik ba\u011flamda folklorun i\u00e7inde yeniden de\u011ferlendirip sunulmas\u0131 s\u00fcreci olarak anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[12]<\/sup><\/a>\u00a0Michael Kemper,\u00a0Studying Islam in the Soviet Union\u00a0<\/em>(Amsterdam: Vossiuspers UvA, 2009).<\/p>\n

[13]<\/sup><\/a>\u00a0Bu alfabelerin daha detayl\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bkz.; A. Hassanpour,\u00a0Nationalism and Language in Kurdistan, 1918-1985<\/em>. San Francisco: Mellen Research University Press 1992, ch. 8.2, \u00f6zellikle ss. 374-6.<\/p>\n

[14]<\/sup><\/a>\u00a0\u015eemo’nun 1935’te \u00e7\u0131kan en \u00f6nemli roman\u0131 Sivan\u00ea Kurmanca (K\u00fcrt \u00c7oban), k\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce T\u00fcrkiye’de hem orijinal Kiril alfabesinde hem de Latince transkripsiyonda yeniden yay\u0131mland\u0131. 1989’da Paris K\u00fcrt Enstit\u00fcs\u00fc, Nureddin Zaza’n\u0131n 1947’de Beyrut’ta yay\u0131nlanan K\u00fcrt\u00e7e metnine dayanarak K\u00fcrt\u00e7e-Frans\u0131zca \u015eivan\u00ea Kurd\/Le Berger Kurd\u2019un iki dilli bir bask\u0131s\u0131n\u0131 yay\u0131nlad\u0131. Bu metin, kelime ve s\u00f6z dizimi gibi a\u00e7\u0131lardan orijinal metinden ayr\u0131l\u0131r. Bildirildi\u011fine g\u00f6re, Zaza’n\u0131n ortaya koymu\u015f oldu\u011fu bu K\u00fcrt\u00e7e versiyon, Nikitin\u2019in Frans\u0131zca \u00e7evirisine dayan\u0131yordu ki bu \u00e7eviri K\u00fcrt\u00e7e orijinalinden yap\u0131lan Rus\u00e7a \u00e7evirinin \u00e7evirisidir.<\/p>\n

[15]<\/sup><\/a>http:\/\/kurdica.orientalstudies.ru\/eng\/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=86’da al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[16]<\/sup><\/a>\u00a0B. Nikitine (1932), \u201cO\u00f9 en est la Kurdologie?\u201d,\u00a0Annali del Reale Instituto Orientale di Napoli<\/em>.<\/p>\n

[17]<\/sup><\/a>\u00a0Sovyetler Birli\u011fi’nde K\u00fcrtlere y\u00f6nelik de\u011fi\u015fen dil politikalar\u0131 hakk\u0131nda daha detayl\u0131 bilgi i\u00e7in bkz. Hassanpour (1992: 139-143).; Bir b\u00fct\u00fcn olarak Stalin’in milliyet politikalar\u0131n\u0131n eski bir de\u011ferlendirmesi i\u00e7in bkz.; Robert Conquest, The Nation Killers: The Sovyet Deportation of Nationalities (MacMillan 1971).<\/p>\n

[18]<\/sup><\/a>\u00a0Q. Kurdoyev 1973 Grammatika Kurdskogo Yazyka na Materiale Dialektov Kurmandzhi i Sorani (Moscow: Nauka).; Kurdoyev\u2019in bu eserinin Latin harfleriyle K\u00fcrt\u00e7e bask\u0131s\u0131 daha sonra \u0130sve\u00e7’te yay\u0131nland\u0131. Bkz.;\u00a0Gramera Ziman\u00ea Kurd\u00ee (Kurmanc\u00ee-Soran\u00ee)\u00a0<\/em>Stockholm: Wesan\u00ean Roja N\u00fb 1990. Ayr\u0131ca bkz.; Tar\u00eexa Edebiyata Kurd\u00ee [K\u00fcrt Edebiyat\u0131 Tarihi], a\u00e7\u0131k\u00e7a “kentli olmayan i\u015f\u00e7iler ve k\u00f6yl\u00fcler” i\u00e7in yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (2 cilt., Stockholm: Roja N\u00fb, 1983-1985.). Daha fazla biyografik bilgi i\u00e7in bkz.; Joyce Blau, In memoriam, Studia Iranica 15 (1986): 249-256.<\/p>\n

[19]<\/sup><\/a>\u00a0Q. Kurdoyev 1955 Kritika Oshibochnykh Vzglyadov na Kurdskiy Yazyk (K\u00fcrt Diline \u0130li\u015fkin Hatal\u0131 G\u00f6r\u00fc\u015flerin Ele\u015ftirisi).\u00a0Kratkiye Soobshcheniya Instituta<\/em>\u00a0XII: 43-61. Stalin’in 1950 tarihli\u00a0Marksizm ve Dilbilimdeki Sorunlar<\/em>\u00a0adl\u0131 eserinin \u0130ngilizce \u00e7evirisine\u00a0http:\/\/www.marxists.org\/reference\/archive\/stalin\/works\/1950\/jun\/20.htm<\/a>\u00a0adresinden ula\u015fabilirsiniz.<\/p>\n

[20]<\/sup><\/a>\u00a0Bkz. Cewar\u00ee, Fir\u00eeda Hec\u00ee (2007)\u00a0Hec\u00eey\u00ea Cind\u00ee, Jiyan \u00fb Kar<\/em>, Yerevan: Wesanxana “Asox\u00eek”.<\/p>\n

[21]<\/sup><\/a>\u00a0Bkz. Dzhalil, Ordikhane and Dzhalil, Dzhalile (1972) Kurdskiye Poslovitsy i Pogovorki. Na Kurdskom i Russkom Yazykakh, Moskva: Glavnaya Redaktsiya Vostochnoy Literatury. Ayr\u0131ca bkz. Cel\u00eel, Cel\u00eel\u00ea (1985)\u00a0Jiyana Rewsenb\u00eer\u00ee \u00fb S\u00eeyas\u00ee ya Kurdan (di Dawiya Sedsala 19’a \u00fb Destp\u00eaka Sedsala 20’a de)<\/em>, Uppsala: J\u00eena N\u00fb. Cel\u00eel, Cel\u00eel\u00ea and Cel\u00eel, Ord\u00eexan\u00ea (1994)\u00a0Destan\u00ean Kurd\u00ee<\/em>, Istanbul: Z\u00eal Yay\u0131nlar\u0131. Cel\u00eel, Cel\u00eel\u00ea, et al. (1998)\u00a0Yeni ve Yak\u0131n \u00c7a\u011fda K\u00fcrt Siyaset Tarihi<\/em>, \u0130stanbul: Peri Yay\u0131nlar\u0131.<\/p>\n

[22]<\/sup><\/a>\u00a0Zemb\u00eelfiro\u015f<\/em>\u00a0destan\u0131 bir\u00e7ok s\u00f6zl\u00fc varyant\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra baz\u0131 s\u00f6zl\u00fc varyantlara da sahiptir (Feq\u00eey\u00ea Teyran, Miradxan\u00ea Bazid\u00ee, Melay\u00ea Bat\u00ea). Aleksandr Jaba derledi\u011fi K\u00fcrt\u00e7e el yazmalar\u0131 aras\u0131nda yer alan varyant\u0131 Melay\u00ea Bat\u00ea\u2019ye atfetmektedir -ed.<\/p>\n

[23]<\/sup><\/a>\u00a0M.B. Rudenko,\u00a0Mam u-Zi\u0304n \/ A\u1e25med Xa\u0304ni\u0304; Tekst Kritik, Tar\u030cgama u-Pi\u0304s\u030ckhabar M.B Rudenko\u00a0<\/em>(Moscow: Akademiya Nauka 1962).;\u00a0Nravy i Obychai Kurdov: Kurdskiy Tekst s Russkim Perevodom\u00a0<\/em>\/ Mela Machmud Bajazidi; Perevod, Predisl. i Primech. M.B. Rudenko (Moskva : Izd-vo Vostochnoy Lit. 1963).; Kurdskiye Narodnyye Skazki (Kurdish National Tales), Akademiya Nauk SSSR. Institut Vostokovedeniya 1970.; Kurdskaya Obryadovaya Poeziya (Kurdish Poetry of Lamentation). Moscow: Akademiya Nauk 1982. Rudenko’nun \u00f6\u011frencisi Musaelyan bu t\u00fcr edisyon faaliyetlerine devam etti. Bkz.; Musaelyan, Zh S. (1983)\u00a0Zhambyl’frosh. Kurdskaya Poema i yeye Fol’klornyye Versii. Kriticheskiy Tekst, Perevod, Primechaniya, Predisloviye, Prilozheniye Zh.S. Musaelyan,<\/em>\u00a0Moskva: Izdatel’stvo “Nauk”.<\/p>\n

[24]<\/sup><\/a>\u00a0La\u00e7in, 1 Aral\u0131k 2020 tarihinden itibaren Azerbaycan\u2019a ba\u011fl\u0131 g\u00fc\u00e7lerin hakimiyetine ge\u00e7mi\u015ftir. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[25]<\/sup><\/a>\u00a0\u00a0Prof. Dr. Zare Aliyevna Yusupova, \u015eubat 2022\u2019de ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmi\u015ftir. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[26]<\/sup><\/a>\u00a0Bkz. http:\/\/kurdica.orientalstudies.ru\/eng\/index.php?option=com_content&task=view&id=196&Itemid=86 (Son Eri\u015fim Tarihi: 17 Kas\u0131m 2009). Post-Sovyet gelene\u011fi i\u00e7indeki Rus akademisyenlerin son b\u00fcy\u00fck \u00e7abalar\u0131, K\u00fcrt tarihi \u00fczerine iki ortak \u00e7al\u0131\u015fmayla neticelenmi\u015ftir. Bkz.; Sherko Mixoy\u00ee (Sh. Mgoj):\u00a0Sovremennyy Kurdistan. Problemy Natsional’nogo Dvizheniya, Moskva: Kurdskiy Nauchno-Prosvetil’skiy Tsentr\u00a0<\/em>\/ Navenda L\u00eakol\u00een\u00ean Kurd\u00ee, 1995 and Lazarev, M. S. and Mgoj, Sh X. (ed.) (1999)\u00a0Istoriya Kurdistana,<\/em>\u00a0Moskva.; T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye\u00a0K\u00fcrdistan Tarihi<\/em>\u00a0olarak \u00e7evrildi. Avesta Kitap 2007.<\/p>\n

[27]<\/sup><\/a>\u00a0Jacob M. Landau, \u201cThe Kurds in Some Soviet Works\u201d,\u00a0Middle Eastern Studies,\u00a0<\/em>Vol. 11, no. 2 (1975): 195\u201398. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[28]<\/sup><\/a>\u00a0Kurdoyev (1983: 107)\u2019den al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

[29]<\/sup><\/a>\u00a0E. \u015eemo 1930\u00a0Kurdskiye Dervishi<\/em>,\u00a0Ateist\u00a0<\/em>no. 59 (Aral\u0131k 1930): 41-46.<\/p>\n

[30]<\/sup><\/a>\u00a0Kafkasya’daki Halidiyye hareketi i\u00e7in bkz.; Kemper, The North Caucasian Khalidiyya and Muridism: Historiographical Problems.\u00a0Journal for the History of Sufism\u00a0<\/em>5 (2006), 111-126.<\/p>\n

[31]<\/sup><\/a>\u00a0El\u00ee Teremax\u00ee,\u00a0Dest\u00fbr\u00ea Ziman\u00ea Ereb\u00ee bi Kurd\u00ee\u00a0<\/em>\u00a0(K\u00fcrt\u00e7e Arap\u00e7a Dil Kurallar\u0131), ed. M. Xeznedar; Ba\u011fdat: D\u00e2r al-zi\/am\u00e2n 1971.<\/p>\n

[32]<\/sup><\/a>\u00a0Jaba (1860: vii).<\/p>\n

[33]<\/sup><\/a>\u00a0Bu ku\u015fa\u011fa ili\u015fkin biyografik bilgilerim \u00e7o\u011funlukla \u0130zzeddin Mustafa Resul ile Ekim 1992 ve Mar\u00fbf Xeznedar ile Temmuz 2009\u2019da Erbil\u2019de yap\u0131lan g\u00f6r\u00fc\u015fmelere dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n

[34]<\/sup><\/a>\u00a0Doctor of science unvan\u0131, bir\u00e7ok \u00fclkede PhD ile ayn\u0131 kullan\u0131ma sahiptir. Ancak kimi zaman post-doktora derecesini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in de kullan\u0131lmaktad\u0131r. (\u00e7.n.)<\/p>\n

[35]<\/sup><\/a>\u00a0Geraldine Heng and Janadas Devan, \u2018State Fatherhood: The Politics of Nationalism, Sexuality, and Race in Singapore.\u2019, A. Parker a.o. (ed.) Nationalism and Sexualities (New York: Routledge 1992), pp. 343-364.<\/p>\n

[36]<\/sup><\/a>\u00a0“Oryantal Oryantalizm” nosyonu, herhangi bir teorik detayland\u0131rma olmadan Muhammad Ali Khalidi\u2019nin Orientalisms in the Study of Islamic Philosophy,\u00a0Radical Philosophy<\/em>, no. 135 (2006): 25-33 adl\u0131 eserinde \u00f6zellikle ss. 29-31\u2019de g\u00f6r\u00fclmektedir. Z\u0131mnen ya da a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde, s\u00f6m\u00fcrgecilerin norm ve de\u011ferlerinin iddia edilen i\u00e7selle\u015ftirilmesine ili\u015fkin benzer arg\u00fcmanlar Khalid al-Rouayheb,\u00a0Before Homosexuality in the Arab World\u00a0<\/em>(Chicago 2007) ve Joseph Massad,\u00a0Desiring Arabs\u00a0<\/em>(Chicago 2008) gibi eserlerde yer almaktad\u0131r.<\/p>\n

[37]<\/sup><\/a>\u00a0Daha geni\u015f sorular i\u00e7in bkz.; R. Bauman & Ch. Briggs 2003\u00a0Voices of Modernity: Language Ideologies and the Creation of Inequality<\/em>. Cambridge University Press.<\/p>\n

[38]<\/sup><\/a>\u00a0NWO (Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek: Hollanda Ara\u015ft\u0131rma Konseyi). (\u00e7.n.)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Giri\u015f Hem \u00c7arl\u0131k hem de Sovyet d\u00f6nemi bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan K\u00fcrtler hakk\u0131nda yap\u0131lan Rus\u00e7a ara\u015ft\u0131rmalar muhtemelen K\u00fcrdolojiye yap\u0131lan en \u00f6nemli katk\u0131lardand\u0131r. XIX. ve XX. y\u00fczy\u0131l\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, \u00c7arl\u0131k ve Sovyet bilim insanlar\u0131n\u0131n K\u00fcrtlerle ilgili yay\u0131nlar\u0131 hem niteliksel hem de niceliksel olarak da bask\u0131n olmu\u015ftur. A\u015fa\u011f\u0131da, Rus bilginlerce ele al\u0131nan K\u00fcrdoloji tarihinin izini k\u0131saca s\u00fcrmek …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":22718,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1084],"tags":[3955,5945,1616,6115],"class_list":["post-22717","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-arastirma","tag-kurdoloji","tag-kurt-arastirmalari","tag-manset","tag-sosyoloji"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22717","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=22717"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/22717\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/22718"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=22717"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=22717"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=22717"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}