{"id":21474,"date":"2019-01-30T09:40:26","date_gmt":"2019-01-30T06:40:26","guid":{"rendered":"http:\/\/candname.com\/tr\/?p=21474"},"modified":"2019-01-30T09:40:26","modified_gmt":"2019-01-30T06:40:26","slug":"dil-haklarinin-mahiyeti","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=21474","title":{"rendered":"Dil Haklar\u0131n\u0131n Mahiyeti"},"content":{"rendered":"\n\n\n\n\n
Dil, salt bir ileti\u015fim arac\u0131na indirgenemeyecek kadar \u00f6nemli bir i\u015fleve sahiptir. …<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
<\/td>\n<\/tr>\n
\u0130nsan\u0131n en temel \u00f6zelliklerinden biri konu\u015fabiliyor olmas\u0131d\u0131r. Konu\u015fman\u0131n esas arac\u0131 ise, insan\u0131n anadilidir. Ki\u015finin anadili, kendisi i\u00e7in s\u0131radan, herhangi bir dil de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n bilin\u00e7alt\u0131na inen, kimli\u011finin temel ta\u015f\u0131 say\u0131lan ve toplumla en g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir unsur olarak anadili, be\u015feri bir varl\u0131k olarak kendi kendisini \u00fcretebilmesinin en temel ara\u00e7lar\u0131ndan birisidir. Anadili, herhangi bir \u00e7abaya gerek olmaks\u0131z\u0131n kendili\u011finden edinilen dildir. Kadir Cang\u0131zbay\u00a0Hi\u00e7kimsenin Cumhuriyeti<\/em>\u00a0(s. 49) kitab\u0131nda anadili kavram\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle ifade etmektedir \u2018\u2018Ki\u015finin anadili, \u00f6\u011frenerek edindi\u011fini hissetmedi\u011fi, kendisi taraf\u0131ndan \u00f6\u011frenilmeye konu oldu\u011funu hi\u00e7bir zaman akl\u0131na getirmedi\u011fi\/\u00f6\u011frenmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmedi\u011fi dildir. \u0130nsan\u0131n bir dille olan ili\u015fkisi bu \u015fekilde kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece\/\u00f6l\u00e7\u00fcde ve b\u00f6yle kalmas\u0131 \u015fart\u0131yla, o dil insan\u0131n anadilidir.<\/em>\u2019\u2019 K\u0131saca insan\u0131n anadili ile do\u011fu\u015ftan gelen ve kopar\u0131lmaz bir ili\u015fkisi bulunmaktad\u0131r. Anadili, insan\u0131n ki\u015fili\u011finin bir par\u00e7as\u0131n\u0131 (en do\u011fal bir par\u00e7as\u0131n\u0131) te\u015fkil etmektedir. Ki\u015fi ile anadili aras\u0131ndaki bu do\u011fal ili\u015fki, ulus devletlerin uygulad\u0131\u011f\u0131 tek dillilik politikalar\u0131yla ihlal edilmi\u015ftir. Ulus devletlerin bir unsuru olan ulus, ulus\u00e7uluk taraf\u0131ndan yapay bir \u015fekilde, adeta bir bina in\u015fa edilir gibi in\u015fa edilmi\u015ftir. Ulusun varl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in vazge\u00e7ilmez olarak g\u00f6r\u00fclen ulusal diller de, uluslar gibi icat edilmi\u015ftir. Ulus\u00e7uluk, etnik ve sivil\/politik ulus\u00e7uluk \u015feklinde farkl\u0131 formlar alsa da, asl\u0131nda her ulus\u00e7uluk farkl\u0131 derecede etnik ve sivil unsurlar bar\u0131nd\u0131r\u0131r ve toplumu homojenle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu \u00e7aba, \u00f6ncellikle dil \u00fczerinden yap\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f yani dilin homojenle\u015ftirilmesi\/t\u00fcrde\u015fle\u015ftirilmesi ile toplumun homojenle\u015ftirilmesi\/tek tiple\u015ftirmesi hedeflenmi\u015ftir. Dili planlamak, salt dil i\u00e7in de\u011fil asl\u0131nda toplumu planlamak i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, merkezi ulus devletler ulusu olu\u015fturan b\u00fct\u00fcn vatanda\u015flar\u0131 ortak bir program \u00e7er\u00e7evesinde organize ederek yekpare bir toplum olu\u015fturmak i\u00e7in de ortak bir dil olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Yani dil ile ili\u015fki hem \u2018\u2018ileti\u015fimsel\u2019\u2019 hem de \u2018\u2018siyasal\u2019\u2019 olmak \u00fczere iki \u015fekilde olmu\u015ftur. B\u00f6ylelikle ortaya \u00e7\u0131kan dil politikalar\u0131, genellikle tek dile dayal\u0131 bir \u015fekilde i\u015flemi\u015ftir. Ortak dil i\u00e7in se\u00e7ilen dil, genellikle \u00e7o\u011funlu\u011fun dilidir ki, me\u015frula\u015ft\u0131rma ve kurumsalla\u015ft\u0131rma faaliyetleri ile hakim k\u0131l\u0131nmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ulus devletlerin en \u00e7ok ba\u015fvurdu\u011fu tek dillilik politikalar\u0131nda, devlet bir dili resmi dil olarak belirler, di\u011fer dilleri ise a\u015famal\u0131 olarak \u00e7e\u015fitli yasaklamalar ve te\u015fviklerle kamu hayat\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131r. Devletlerin bu uygulamalar\u0131 varolu\u015fsal bir hak olan ve insan\u0131n en temel haklar\u0131ndan biri olan dil haklar\u0131n\u0131n ihlal edilmesine sebep olmu\u015ftur.<\/p>\n

Dil haklar\u0131, daha geni\u015f bir anlam ta\u015f\u0131sa da temelde dilsel insan haklar\u0131na dayanmaktad\u0131r. Dilsel insan haklar\u0131, insanlar\u0131n onurlu bir hayat s\u00fcrebilmesi i\u00e7in gerekli olan temel haklar\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Dil haklar\u0131, hayat\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131nda anadilini serbest\u00e7e kullanmay\u0131 ve se\u00e7meyi ifade eder. Ki\u015finin dilini serbest\u00e7e se\u00e7mesi, ki\u015fili\u011finin \u00f6zg\u00fcrce geli\u015fmesinde temel bir rol oynar. Dil haklar\u0131 ayn\u0131 zamanda, ba\u015fta ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ve adil yarg\u0131lanma hakk\u0131 olmak \u00fczere bir\u00e7ok hakla da ilintilidir, ancak \u00f6nemi salt bu haklardan kaynakl\u0131 de\u011fildir. Bundan hareketle dil haklar\u0131 sadece ara\u00e7sal haklar kategorisinde g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn olmamakta, ontolojik bir hak olarak de\u011ferlendirilebilmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc dil sadece bir ileti\u015fim arac\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bir kimliktir. Yani dil, salt bir ileti\u015fim arac\u0131na indirgenemeyecek kadar \u00f6nemli bir i\u015fleve de sahiptir. Kimlik meselesi hi\u00e7bir ki\u015fi veya grup taraf\u0131ndan g\u00f6z ard\u0131 edilmemektedir. \u0130nsanlar kendilerini daima bireysel ve kolektif olarak tan\u0131mlama ihtiyac\u0131nda ve \u00e7abas\u0131nda olmu\u015flard\u0131r. Kimli\u011fin bile\u015fenlerinin en temel arac\u0131 \u00f6ncellikle anadilidir. Dil, bir toplumu o toplum yapan \u00f6zelliklerin toplam\u0131d\u0131r. Diller, kimliklerin ana g\u00f6stergesi, sembol\u00fc ve kayd\u0131d\u0131r. Bir\u00e7ok etnik grup kendini anadili \u00fczerinden tan\u0131mlamaktad\u0131r.<\/p>\n

Dil haklar\u0131, hem hak temelinde ve hem de yarar temelinde savunulmaktad\u0131r. Hak temelinde, dil kendisi i\u00e7in de\u011fil konu\u015fanlar\u0131 i\u00e7in \u00f6nem arz etmektedir. Hak esasl\u0131 olup, adalet ve e\u015fitlik gibi de\u011ferlere dayanmaktad\u0131r. Bu durumda dil haklar\u0131, bireyin toplumsal ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrme, kimli\u011fini korumu ve bili\u015fsel geli\u015fimini tamamlama a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u00fchim bir yer te\u015fkil etmektedir. Anadilinin yasaklanmas\u0131, ki\u015fi dokunulmazl\u0131\u011f\u0131na tecav\u00fcz eden bir insan haklar\u0131 ihlalidir. Yarar temelinde ise, her bir dil insano\u011flunun ortak bir miras\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr, dilin kendisine \u00f6nem atfedilir. Her bir dil, insan\u0131n duyu\u015f, d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f ve ya\u015fay\u0131\u015f bi\u00e7iminin farkl\u0131 bir ifadesi olarak insanl\u0131\u011f\u0131n zenginli\u011fi olarak de\u011fer g\u00f6r\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn diller, konu\u015fanlar\u0131ndan ve konu\u015fanlar\u0131n haklar\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak korunmal\u0131d\u0131r. Burada dil \u00e7e\u015fitlili\u011fi bizatihi bir de\u011ferdir. Bu anlay\u0131\u015f\u0131 savunanlara g\u00f6re dil \u00e7e\u015fitlili\u011fi de bio-\u00e7e\u015fitlilik gibidir. Bir d\u00fcnya fazla \u00e7e\u015fit ve farkl\u0131 diller ile daha renkli, daha dinamik olur. Dillerin korunmas\u0131 ekolojik bir temelle ve ekosistem kavram\u0131yla ili\u015fkilendirilmektedir. Ekosistem kavram\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak ya\u015fayan varl\u0131klar\u0131n bir ili\u015fkiler yuma\u011f\u0131 sayesinde var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesine dayan\u0131r. Ekosistemdeki \u00f6\u011felerden herhangi birine gelen zarar, sistemin b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyecek sonu\u00e7lar do\u011furabilmektedir. Cang\u0131zbay, ad\u0131 ge\u00e7en kitab\u0131nda (s. 49), yasaklama yoluyla bir dilin \u00f6lmesine neden olmaya kar\u015f\u0131 \u015funu ifade eder: \u2018\u2018Ayr\u0131ca \u015fu da vard\u0131r ki, yasaklama yoluyla bir dilin ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131, bireylere kar\u015f\u0131 i\u015flenen bir su\u00e7 olman\u0131n \u00f6tesinde, k\u00fclt\u00fcrel bir soyk\u0131r\u0131m ve de insan\u0131n ortak varl\u0131\u011f\u0131ndan bir \u015feylerin b\u00fct\u00fcn zamanlar i\u00e7in ortadan kald\u0131r\u0131lmas\u0131 \u2013bir dil ya da bir bitki ya da hayvan t\u00fcr\u00fc- olarak do\u011frudan do\u011fruya bir insanl\u0131k su\u00e7udur.<\/em>\u2019\u2019<\/p>\n

Dilin kimliksel fonksiyonu ve toplumsal bir \u00fcr\u00fcn olmas\u0131 dil haklar\u0131n\u0131n sadece bireysel haklarla s\u0131n\u0131rl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131na da delil te\u015fkil etmektedir. Dil, bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin ku\u015faktan ku\u015fa\u011fa aktar\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ana \u00f6\u011fedir. Yani dil k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin kalbidir. Bir dilin kaybolmas\u0131, do\u011frudan do\u011fruya o k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kaybolmas\u0131yla e\u015fde\u011ferdir. Bu ba\u011flamda k\u00fclt\u00fcrel kimlik ise hi\u00e7bir \u015fekilde bireysel de\u011fil, kolektiftir. Dil sadece bir grupta kullan\u0131labilen ve s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilen bir kolektif m\u00fclkt\u00fcr. Bundan hareketle dil ile ilgili haklar\u0131n do\u011fas\u0131 kolektif olmalar\u0131d\u0131r. Ancak bu kolektiflik, bireyi s\u0131n\u0131rlayan veya bireyi bu hakk\u0131 kullanmaya zorlayan bir \u015fey de\u011fildir. Bireysel irade ile kullan\u0131lacak bir kolektif hakt\u0131r. Asl\u0131nda bireysel ve kolektif dil haklar\u0131 birbirini tamamlayan haklard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 haklar bireysel olarak kabul edilse de kolektif olarak kullan\u0131l\u0131r. Baz\u0131lar\u0131 da tam tersidir. Ancak her durumda dil, grubun di\u011fer \u00fcyeleri ile konu\u015fulabilir ve e\u011fitim vb. al\u0131nabilir.<\/p>\n

Dil haklar\u0131 i\u00e7in di\u011fer bir nokta da tolere edici haklar – destekleyici haklar meselesidir. Bireysel bir koruma sa\u011flayan tolerans esasl\u0131 yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re, h\u00fck\u00fcmetin bir m\u00fcdahalesi olmaks\u0131z\u0131n bireyler istedikleri dili evde, i\u015fte ve sosyal organizasyonda kullanabilirler. Bir politik teori olarak liberalizmin \u2018\u2018minimum h\u00fck\u00fcmet\u2019\u2019 fikrinde bu g\u00f6r\u00fc\u015f ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu yakla\u015f\u0131m belirli bir dilin te\u015fvik edilmesine ya da yasaklanmas\u0131na\/d\u0131\u015flanmas\u0131na kar\u015f\u0131d\u0131r. Devletin din i\u00e7in izledi\u011fi m\u00fcdahale etmeme ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc politikas\u0131 teoride m\u00fcmk\u00fcn olsa da, dil meselesinde m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir ve tam bir \u00e7\u00f6z\u00fcm getirmemi\u015ftir. Devlet bir dine veya dinlere kar\u015f\u0131 tarafs\u0131z olabilir (her ne kadar pratikte b\u00f6yle olmasa da), ancak dil i\u00e7in ayn\u0131 \u015fekilde davranamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc en ba\u015fta devlet bir k\u0131s\u0131m i\u015flevlerini dil ile ger\u00e7ekle\u015ftirmektedir. \u0130ster istemez bir dil tercihinde bulunmak zorundad\u0131r. \u00d6rne\u011fin devlet kurumlar\u0131nda dinsel yeminler yerine sek\u00fcler yeminler koyabilir; ancak kurumlarda kullan\u0131lacak tarafs\u0131z \u2018\u2018dil\u2019\u2019 ne olabilir ki? Ayr\u0131ca ho\u015fg\u00f6r\u00fc esasl\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131n temelinde \u00f6rt\u00fck olarak bir egemenlik ili\u015fkisi, yani ho\u015f g\u00f6ren ve ho\u015f g\u00f6r\u00fclen bulunmaktad\u0131r. Bu da pratikte var olan e\u015fitsizli\u011fi e\u015fitmi\u015f gibi g\u00f6stermektedir. Dolay\u0131s\u0131yla dil grubunun dilinde gerekli olan fayday\u0131 elde edebilmesi i\u00e7in destekleyici\/pozitif haklar sa\u011flamak bir zorunluluk olarak ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Zaten destekleyici haklar\u0131n amac\u0131 dezavantajl\u0131 durumda olan gruplar\u0131 ve onlar\u0131n bireylerini fiiliyatta e\u015fit hale getirmek i\u00e7indir.<\/p>\n

Uygulanan dil politikalar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu politikalar\u0131n \u00e7er\u00e7evesini dilsel insan haklar\u0131ndan ziyade devletlerin ulusal kimlik politikalar\u0131 belirlemektedir. \u0130nsan haklar\u0131n\u0131 ihlal eden bu politikalar\u0131n sonucu k\u00fclt\u00fcrel bir soyk\u0131r\u0131m olarak dil \u00f6l\u00fcm\u00fc\/dil k\u0131r\u0131m\u0131 ya\u015fanmaktad\u0131r. Bir\u00e7ok dil, kaybolma tehlikesiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmektedir. Dil haklar\u0131na dayanmayan dil politikalar\u0131 ayn\u0131 zamanda bir\u00e7ok etnik \u00e7at\u0131\u015fmaya da neden olmaktad\u0131r.\u00a0 Dilsel insan haklar\u0131na dayanarak geli\u015ftirilecek bir dil politikas\u0131 ayn\u0131 zamanda, dili k\u00fclt\u00fcrel bir zenginlik ve bar\u0131\u015f sebebi k\u0131labilir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ar\u015f. G\u00f6rv. Salim ORHAN<\/strong><\/p>\n

zehra.com.tr<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dil, salt bir ileti\u015fim arac\u0131na indirgenemeyecek kadar \u00f6nemli bir i\u015fleve sahiptir. … \u0130nsan\u0131n en temel \u00f6zelliklerinden biri konu\u015fabiliyor olmas\u0131d\u0131r. Konu\u015fman\u0131n esas arac\u0131 ise, insan\u0131n anadilidir. Ki\u015finin anadili, kendisi i\u00e7in s\u0131radan, herhangi bir dil de\u011fildir. \u0130nsan\u0131n bilin\u00e7alt\u0131na inen, kimli\u011finin temel ta\u015f\u0131 say\u0131lan ve toplumla en g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir unsur olarak anadili, be\u015feri bir varl\u0131k olarak …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":21475,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[23],"tags":[4113,435,141,1616,1340],"class_list":["post-21474","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","","category-egitim","tag-anadili","tag-dil","tag-kurtce","tag-manset","tag-turkce"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21474","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=21474"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/21474\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/21475"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=21474"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=21474"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=21474"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}