![\"\"](\"http:\/\/www.zazaki.net\/images\/other\/sitti-maani.png\")
<\/p>\nBitlis tarihi i\u00e7erikli yaz\u0131larda, yabanc\u0131 bat\u0131l\u0131 seyyahlar\u0131n bu \u015fehre dair izlenim ve anlat\u0131mlar\u0131na hep de\u011finilir. Yazd\u0131\u011f\u0131 eserlerde Bitlis\u2019e de\u011finen bat\u0131l\u0131 seyyahlardan biri de, 1586 \u2013 1652 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan Roma do\u011fumlu \u00fcnl\u00fc \u0130talyan seyyah Pietro Della Valle\u2019dir.<\/p>\n
Romal\u0131 varl\u0131kl\u0131, tan\u0131nan, asilzade ve Katolik bir ailenin akademisyen o\u011fullar\u0131d\u0131r Pietro. \u0130lan-\u0131 a\u015fk\u0131na ret cevab\u0131ndan dolay\u0131 y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve Napoli\u2019deki t\u0131p profes\u00f6r\u00fc dostu Mario Schipano\u2019nun tavsiyesi \u00fczerine, teselliyi bulmak ve ilahi a\u015fka yak\u0131n olmak i\u00e7in Kud\u00fcs\u2019e gitmeye karar vermi\u015ftir. \u0130talyan ordusunda da g\u00f6rev alm\u0131\u015f 28 ya\u015f\u0131ndaki seyyah, 8 Haziran 1614 tarihinde beraberindeki hizmet\u00e7ileri ve aralar\u0131nda Flaman grav\u00fcr sanat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n da bulundu\u011fu ekibi ile birlikte, on iki sene s\u00fcrecek olan yolculu\u011fu i\u00e7in, Venedik liman\u0131ndan demir al\u0131r. \u0130stikamet kutsal topraklar Kud\u00fcs\u2019t\u00fcr.<\/p>\n
<\/p>\n
G\u00fczergah\u0131n \u00fczerindeki \u0130stanbul\u2019a da u\u011frayarak Kud\u00fcs\u2019e ge\u00e7meyi planlayan Della Valle, ihti\u015fam\u0131 ve zenginli\u011fine hayran oldu\u011fu \u0130stanbul\u2019da on be\u015f ay kal\u0131r. \u0130talyan ve Frans\u0131z diplomatlar ile tan\u0131\u015fan Della Valle, Osmanl\u0131 saray\u0131 ve Padi\u015fah ile de samimiyet kurar. Her ne kadar \u0130stanbul\u2019daki k\u00fclt\u00fcr\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e\u2019yi ve g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n t\u00fcm detaylar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015f olsa da, Hristiyan ahalinin Osmanl\u0131 dahilindeki ya\u015fam ko\u015fullar\u0131 ve imkanlar\u0131 konusunda, Saray ile ters d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden, \u0130stanbul\u2019da daha fazla kalamayarak, Eyl\u00fcl 1615\u2019de oradan ayr\u0131larak, seyahatine devam eder.<\/p>\n
Della Valle her gitti\u011fi yerden, dostu profes\u00f6r Schipano\u2019ya ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 ve izlenimlerini mektup yazarak aktar\u0131r. Bu mektuplardan bir tanesinde de, \u0130stanbul\u2019da kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre i\u00e7erisinde, Osmanl\u0131 saray\u0131nda, 1614 yaz\u0131 -1615 sonbahar\u0131 aras\u0131nda denk geldi\u011fi, Bitlis\u2019in K\u00fcrd h\u00fck\u00fcmdar\u0131 olan Bitlis Beyi\u2019nden ve K\u00fcrdlerden bahseder(seyyah asl\u0131nda mektuplar\u0131n\u0131n bir ka\u00e7\u0131nda, g\u00fczergah\u0131 boyunca denk geldi\u011fi K\u00fcrdlerden bahsediyor). 23 Eyl\u00fcl 1615 tarihinde \u0130stanbul\u2019dan ayr\u0131lan Della Valle, Kos ve Rodos adalar\u0131 \u00fczeri M\u0131s\u0131r \u0130skenderiye ve sonras\u0131nda da, Kud\u00fcs\u2019e 1616\u2019\u0131n Paskalya zaman\u0131nda var\u0131r. K\u0131sa bir zaman burada kalan seyyah, methini duydu\u011fu ve Osmanl\u0131lar ile olan sava\u015f\u0131ndan dolay\u0131 hayran oldu\u011fu \u0130ran\u2019\u0131n h\u00fck\u00fcmdar\u0131 \u015eah Abbas\u2019\u0131 da g\u00f6rmek i\u00e7in, Suriye \u00fczeri yola \u00e7\u0131kar. Yolu \u00fczerindeki Ba\u011fdat\u2019\u0131n k\u00fclt\u00fcrel ve tarihi zenginlikleri incelemeye koyulur. \u00d6yle ki denk geldi\u011fi Asur d\u00f6nemine ait kil tabletleri \u0130talya\u2019ya g\u00f6ndererek, Avrupa\u2019n\u0131n Babil medeniyeti ile tan\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7ar. Ba\u011fdat\u2019taki konaklama zaman\u0131 i\u00e7erisinde babas\u0131 Mardin S\u00fcryani\u2019si, annesi Diyarbekir (Amid) Ermeni\u2019si olan, on sekiz ya\u015f\u0131ndaki Mardin do\u011fumlu Sitti Maani Cuveyra ile tan\u0131\u015f\u0131r. Matti ve ailesi 14 sene \u00f6nce ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerin bir K\u00fcrd a\u015fireti taraf\u0131ndan sald\u0131r\u0131ya u\u011framas\u0131 sonucu, Ba\u011fdat\u2019a g\u00f6\u00e7m\u00fc\u015f Nasturi bir ailedir. Ailenin de sevgisi ve onay\u0131n\u0131 kazanan Della Valle, Sitti Maani ile evlenir.<\/p>\n
Sitti ve ailesinin \u015eah\u2019\u0131 tan\u0131yor olmalar\u0131ndan dolay\u0131, e\u015fi ile birlikte \u015eah Abbas ile tan\u0131\u015fmak \u00fczere, \u0130ran\u2019a do\u011fru yolculu\u011funa devam eder. 19 Ocak 1617\u2019de \u0130ran\u2019a gelip \u015eah Abbas ile tan\u0131\u015fan seyyah Della Valle, zamanla sahip oldu\u011fu askeri tecr\u00fcbe ve tavsiyelerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc \u00fc\u00e7 sene boyunca \u015eah\u2019\u0131n Erdebil\u2019deki ordusunda g\u00f6rev alarak, alt\u0131 sene boyunca \u0130ran\u2019da kal\u0131r. \u00d6yle ki Osmanl\u0131 \u2013 \u0130ran sava\u015f\u0131nda dahi bulunarak izler \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131. Bir s\u00fcre sonra 25 ya\u015flar\u0131ndaki gen\u00e7 e\u015finin aniden hastalanarak \u00f6lmesi sonucu, ikinci kez y\u0131k\u0131l\u0131r Pietro. O deliler gibi sevdi\u011fi Sitti Maani\u2019den ayr\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 bildi\u011finden, M\u0131s\u0131r\u2019dayken \u00f6\u011frendi\u011fi mumyalama tekni\u011fini hayat arkada\u015f\u0131na uygulatt\u0131rarak, onu \u00f6zel yapt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir sand\u0131kta muhafaza ettirir. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda sand\u0131k, seyyah\u0131n Hindistan \u2013 Umman \u2013H\u00fcrm\u00fcz \u2013 Basra \u2013 Irak \u2013 Suriye \u2013 K\u0131br\u0131s ve Roma g\u00fczergah\u0131nda hep yan\u0131nda olur. Yakla\u015f\u0131k alt\u0131 sene boyunca mumyalanm\u0131\u015f olarak muhafaza edilen Sitti Matti\u2019nin bedeni, kocas\u0131 seyyah Della Valle\u2019nin 1626 y\u0131l\u0131nda Vatikan\u2019a d\u00f6nmesi ile \u2018evliya\u2019 ilan edilerek, kardinaller taraf\u0131ndan organize edilen \u00f6zel bir merasim ile Della Valle ailesine ait, Roma\u2019daki Capitoline aile mezarl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6m\u00fcl\u00fcr. 66 ya\u015f\u0131nda 21 Nisan 1652 tarihinde hayata g\u00f6zlerini yuman seyyah Pietro Della Valle de, e\u015fi Sitti Maani\u2019nin yan\u0131na yap\u0131lan \u00f6zel mezarda topra\u011fa verilir.<\/p>\n
A\u015fa\u011f\u0131daki \u00e7eviri, \u0130talyan seyyah Pietro Della Valle\u2019nin Napoli\u2019deki dostu Schipano\u2019ya yazd\u0131\u011f\u0131 mektuplardan biri olan ve i\u00e7eri\u011finde Bitlis Beyi\u2019nden ve K\u00fcrdlerden de bahsetti\u011finin asl\u0131na sad\u0131k kal\u0131narak \u00e7evrilmi\u015ftir. Della Valle 17 Mart 1617 tarihi att\u0131\u011f\u0131 bu mektubunu, \u0130ran\u2019\u0131n \u0130sfahan \u015fehrinden profes\u00f6r dostu Schipano\u2019ya g\u00f6ndermi\u015ftir. Schipano\u2019ya g\u00f6nderilen mektuplar\u00a0 \u2018Viaggi di pietro della Valle Il Pellegrino Descritti da lui medessimo\u2019 ismi ile kitap olarak bas\u0131l\u0131rken, 1811 tarihinde de ilk kez \u2018Voyages and Travels in all parts of the world\u2019 ad\u0131 ile \u0130ngilizce olarak yay\u0131mlanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.zazaki.net\/images\/other\/della-valle-map.jpg\")
<\/p>\n
Bu \u00e7eviride, Della Valle\u2019nin \u0130ngilizce\u2019ye \u00e7evrilmi\u015f mektuplar\u0131 (kitaplar) ana kaynak olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
* * *<\/p>\n
B\u00f6l\u00fcm<\/strong><\/p>\n Fars \u00dclkesi<\/strong><\/p>\n Ba\u011fdat\u2019tan Fars \u00fclkesine yolculu\u011fumuzun yedinci g\u00fcn\u00fcnde, Haruniye adl\u0131 yerle\u015fim yerinden yol vergimizi de \u00f6deyerek, bo\u015f ve \u00e7\u0131plak da\u011flar\u0131n oldu\u011fu, kupkuru bir co\u011frafyadan ge\u00e7erek ak\u015fam \u00fczeri vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z, K\u0131z\u0131l-Rabat ad\u0131ndaki ba\u015fka bir \u015fehir yak\u0131nlar\u0131nda \u00e7ad\u0131rlar\u0131m\u0131z\u0131 kurduk. Buras\u0131 T\u00fcrk sultan\u0131n\u0131n egemenli\u011finin oldu\u011fu en u\u00e7 noktayd\u0131, ki burada ikamet eden ve bir \u00e7ok K\u00fcrd a\u015firetinin lideri de olan Ahmed veya Muhammed Bey ad\u0131ndaki birinin K\u00fcrd\u2019\u00fcn idaresindeydi. Sultan taraf\u0131ndan t\u00fcm yetkilerle donat\u0131lm\u0131\u015f olan bu bey, Fars \u00fclkesinden gelebilecek sald\u0131r\u0131lara kar\u015f\u0131 bu b\u00f6lgeyi korumakla y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc.<\/p>\n K\u00fcrdistan<\/strong><\/p>\n K\u00fcrdistan veya K\u00fcrdlerin \u00fclkesi; T\u00fcrkiye\u2019yi Fars \u00fclkesinden ay\u0131ran, geni\u015fli\u011fi on \u2013 on iki g\u00fcnl\u00fck bir seyahat mesafesinde, ancak boyu \u00e7ok ama \u00e7ok uzun olan bir b\u00f6lgeyi kapsamakta. \u00d6yle ki Babil veya Khusistan b\u00f6lgesinden g\u00fcneydeki Basra K\u00f6rfezi\u2019ne, kuzeyde ise Ninova ve Musul\u2019un da daha da yukar\u0131 b\u00f6lgelerine, yani Ermenistan ve Med \u00fclkesi aras\u0131na, hemen hemen ta Karadeniz yak\u0131nlar\u0131na kadar olan bir co\u011frafyay\u0131 i\u00e7ermekte.<\/p>\n Bu \u00fclke, \u00e7ok sert ve \u00e7etin bir co\u011frafyaya sahip oldu\u011fu gibi, Toros da\u011flar\u0131n\u0131n kollar\u0131 olan y\u00fcksek da\u011flara sahiptir. Bu da\u011f silsilesi; Basra K\u00f6rfezi taraf\u0131na do\u011fru son bulurken, Asya\u2019ya do\u011fru yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, tarihte Roma ve Pers \u00dclkesi olarak an\u0131lm\u0131\u015f, ancak \u015fimdiki Fars \u00dclkesi ve T\u00fcrkiye\u2019yi, birbirlerinden ay\u0131ran do\u011fal bir sur gibidir. Bu co\u011frafyan\u0131n antik \u00e7a\u011flardaki tam isminin ne oldu\u011funu tespit edemedim, ancak Ksenofon\u2019un d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc kitab\u0131nda, (i\u00e7eri\u011finde Cyrus (Kiros \u2013 Keyh\u00fcsrev) ile sava\u015f\u0131n\u0131 ve On Binler\u2019in d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc anlat\u0131r), ordusunun geri \u00e7ekili\u015fi s\u0131ras\u0131nda, Karduchi\u2019nin kuzeyinden ge\u00e7erken oran\u0131n halk\u0131n\u0131n onlara zorluk \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve kendisinin geri \u00e7ekilmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtir.<\/p>\n K\u00fcrdlerin lisan\u0131, her ne kadar Fars\u00e7a\u2019n\u0131n bozulmu\u015f bir hali gibi duruyorsa da, \u00e7evrelerinde bulunan Arap\u00e7a, T\u00fcrk\u00e7e ve Fars\u00e7a dillerinden farkl\u0131 olup, kendilerine has bir lisand\u0131r. Halk\u0131n hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir k\u0131sm\u0131 s\u00fcr\u00fc sahibidir ve \u00e7ad\u0131rlarda ya\u015fayarak hep bir yerden bir yere hareket ederler. Liderleri, ileri gelenleri, bilgeleri ve alimlerinin \u00e7o\u011fu k\u00f6yler ve \u015fehirlerde ikamet etmekteler. Bunlar genellikle de\u011fi\u015fik a\u015firet liderlerine ba\u011fl\u0131d\u0131rlar, ki bu liderler de bulunduklar\u0131 konum ve sahip olduklar\u0131 \u00e7\u0131kar ve imtiyazlara g\u00f6re, ya Farslara yada T\u00fcrklere yak\u0131nlar. Ancak di\u011fer taraftan en asilzade, soylu ve g\u00fc\u00e7l\u00fc olan K\u00fcrd Beyleri ise, hi\u00e7 kimseye ba\u011fl\u0131 olmay\u0131p ba\u011f\u0131ms\u0131zd\u0131rlar. Bu beylerden biri de Bitlis Beyi\u2019dir, ki kendisini \u0130stanbul\u2019u ziyaretinde g\u00f6rme \u015fans\u0131n\u0131 yakalad\u0131m.<\/p>\n Bitlis\u2019in bu K\u00fcrd Beyi istedi\u011fi taktirde an\u0131nda sava\u015f meydan\u0131na on ile on iki bin s\u00fcvari s\u00fcrebildi\u011fi gibi, kendisine ba\u011fl\u0131 ayr\u0131ca iki \u2013 \u00fc\u00e7 bin adam\u0131 da bulunmaktayd\u0131. Bu \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc olan K\u00fcrd beyleri herhangi bir a\u015firet liderine ba\u011fl\u0131 olmay\u0131p, sadece belirli zaman ve ola\u011fan\u00fcst\u00fc duruma g\u00f6re, kendi \u00e7\u0131kar, menfaat ve g\u00fcvenliklerini g\u00f6zeterek, iki h\u00fck\u00fcmdardan (Osmanl\u0131 \u2013 Fars) birine yakla\u015f\u0131rlar. Aynen bizim \u0130talya\u2019daki prensliklerin kendi durumlar\u0131 i\u00e7in yapt\u0131klar\u0131 gibi. Daha zay\u0131f olan K\u00fcrd beyleri ise, hayatta olduklar\u0131 s\u00fcrece liderliklerini yerine getiriyor, ancak sonras\u0131nda o g\u00f6revi \u00e7ocuklar\u0131na devretme hakk\u0131na sahip olmuyorlar.<\/p>\n K\u00fcrdlerin giyimleri Fars ve T\u00fcrk giyim tarz\u0131na benzese de, onlar\u0131nki biraz daha sert bir tarzd\u0131r. Kad\u0131nlar\u0131 daha \u00f6zg\u00fcr ve serbest\u00e7e d\u0131\u015far\u0131ya y\u00fczleri a\u00e7\u0131k \u00e7\u0131kabiliyor, hem tan\u0131d\u0131klar\u0131 ile hem de yabanc\u0131lar ile rahat\u00e7a konu\u015fabiliyorlar. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz K\u00fcrdlerinin dini M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k ve mezhep olarak da ya Ali ya \u00d6mer. Yaln\u0131z mezhepsel ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131 Fars \u00dclkesi veya T\u00fcrkiye egemenli\u011fine yak\u0131nl\u0131klar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fmekte. Bilinen bir ger\u00e7ek de, K\u00fcrdlerin sahip oldu\u011fu ve kendilerine has \u0130slamiyet \u00f6ncesinden kalma bir tak\u0131m geleneklerinin olmas\u0131ndan dolay\u0131, di\u011fer M\u00fcsl\u00fcmanlar taraf\u0131ndan K\u00fcrdlerin dinin vecibelerini tam olarak yerine getirmedikleri s\u00f6ylenir. Topraklar\u0131n\u0131n baz\u0131 yerlerinde, ki mesela \u2018ada\u2019 anlam\u0131na gelen ve Dicle nehri \u00fczerinde bulunan ve h\u00fck\u00fcmdar\u0131 K\u00fcrd bir Mezopotamya \u015fehri olan Cizira\u2019da, Keldaniler taraf\u0131ndan \u2018Tor\u2019 diye adland\u0131r\u0131lan da\u011flar var ve orada Keldanice dili bug\u00fcne dek konu\u015fulmakta. K\u00fcrdler buraya tamamen hakim ve ba\u011f\u0131ms\u0131zca y\u00f6netmekteler. Buran\u0131n ahalisi aras\u0131nda Nasturi, veya Yakubi (S\u00fcryani) olan Hristiyanlar da var, ki onlar kendi prenslerinin ordular\u0131nda g\u00f6rev almaktalar.<\/p>\n Neyse biz K\u0131z\u0131l-Rabat\u2019a tekrar d\u00f6nelim. Biz 8 Ocak g\u00fcn\u00fc \u015fafak vakti, vermemiz gereken yol vergilerini \u00f6dedikten sonra, o m\u0131nt\u0131kadan ayr\u0131ld\u0131k.<\/p>\n ________<\/p>\n
![\"\"](\"http:\/\/www.zazaki.net\/images\/other\/viaggi-della-valle.jpg\")
<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"