K\u00fcrdolog Mutlu Can ile Zazaca Bibliyografisi \u00fczerine konu\u015ftuk. Can, \u201c\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi genel bir bibliyografya bu. 1963 ile 2017 tarihleri aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f ve yay\u0131mlanm\u0131\u015f metinleri esas ald\u0131k. Hem de her t\u00fcrde metin. Hikayeden biyografilere, folklorik metinlerden yemek tariflerine dek bir\u00e7ok t\u00fcrde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcm K\u0131rmancca metinlerin kaynak bilgisine yer verdik\u201d dedi.<\/p>\n
DuvaR\u2019dan Nuray Pehlivan\u2019\u0131n K\u00fcrdolog Mutlu Can ile s\u00f6yle\u015fisi<\/strong><\/p>\n K\u00fcrt dili ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00f6zellikle \u00e7\u00f6z\u00fcm s\u00fcreciyle birlikte b\u00fcy\u00fck bir ivme kazanm\u0131\u015f, K\u00fcrt\u00e7e \u00fcniversiteden televizyon ekranlar\u0131na, k\u00fclt\u00fcr-sanattan hayat\u0131n bir\u00e7ok alan\u0131na kadar yay\u0131lm\u0131\u015f, g\u00f6r\u00fcn\u00fcr olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7\u00f6z\u00fcm s\u00fcrecinin sonland\u0131r\u0131lmas\u0131yla birlikte olumsuz etkilenen alanlardan biri de K\u00fcrt\u00e7e ve K\u00fcrt k\u00fclt\u00fcr\u00fc odakl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar oldu. Bug\u00fcn K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6z konusu oldu\u011funda kitap yay\u0131nc\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan g\u00f6rsel medyaya, akademik \u00e7al\u0131\u015fmalardan dil kurslar\u0131na kadar hemen her d\u00fczeyde bir yak\u0131nma duyuluyor. Ancak t\u00fcm bu olumsuz ko\u015fullara ra\u011fmen \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar da yap\u0131lm\u0131yor de\u011fil. \u0130\u015fte bu \u00e7al\u0131\u015fmalardan biri de Mardin Artuklu \u00dcniversitesi T\u00fcrkiye\u2019de Ya\u015fayan Diller Enstit\u00fcs\u00fc K\u00fcrt Dili ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, Zazaki leh\u00e7esi master \u00f6\u011frencisi Mutlu Can taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan K\u0131rmancca (Zazaca) Bibliyografyas\u0131 (1963-2017) adl\u0131 akademik \u00e7al\u0131\u015fma. Yaln\u0131zca bu \u00e7al\u0131\u015fmayla de\u011fil y\u00fcz y\u00fcze ve uzaktan e\u011fitimle verdi\u011fi dil kurslar\u0131ndan yaz\u0131l\u0131 ve g\u00f6rsel medyadaki Zazaca odakl\u0131 bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmaya att\u0131\u011f\u0131 imzayla bilinen Mutlu Can ile Zazaca ve s\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 \u00fczerine konu\u015ftuk.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131za ge\u00e7meden \u00f6nce sizden Zazalar ve Zazaca hakk\u0131nda k\u0131sa bir bilgilendirme yapman\u0131z\u0131 istesek?<\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de genel anlamda kullan\u0131lan ad\u0131yla Zazalar olarak bilinen topluluk ge\u00e7mi\u015fte kendilerini farkl\u0131 isimlerle adland\u0131r\u0131rd\u0131. \u00d6rne\u011fin D\u00ears\u0131m\u2019de kendilerini K\u0131rmanc, Diyarbak\u0131r\u2019\u0131n kuzey b\u00f6lgelerinde ve Bing\u00f6l\u2019de K\u0131rd, Siverek ve dolaylar\u0131nda ise D\u0131mili \u015feklinde adland\u0131r\u0131rlard\u0131. D\u0131m\u0131li ve Zaza adlar\u0131 esasen birer a\u015firet ad\u0131 olup sonradan bu leh\u00e7eyi konu\u015fanlar\u0131n tamam\u0131na te\u015fmil edilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla ben bu topluluk ve konu\u015ftuklar\u0131 dil i\u00e7in K\u0131rmanc ve K\u0131rmancca tabirlerini kullanaca\u011f\u0131m. K\u0131rmanclar, yaln\u0131zca T\u00fcrkiye\u2019deki K\u00fcrt illerinde ya\u015fayan bir K\u00fcrt toplulu\u011fudur. K\u0131rmancca dedi\u011fimiz konu\u015ftuklar\u0131 dil ise K\u00fcrt dilinin bir leh\u00e7esidir. Yani K\u0131rmanclar da K\u00fcrt milletini olu\u015fturan di\u011fer topluluklar olan Kurmanclar, Soranlar, Hewramanlar (Goranlar) ve Lurlar gibi bir K\u00fcrt grubudur, konu\u015ftuklar\u0131 dil de kadim K\u00fcrt\u00e7eyi olu\u015fturan 5 b\u00fcy\u00fck leh\u00e7eden bir tanesidir. Son olarak konu hakk\u0131nda doyurucu bir kaynak olmas\u0131 itibar\u0131yla kendisi de bir K\u0131rmanc olan Ercan \u00c7a\u011flayan\u2019\u0131n ge\u00e7en y\u0131l ikinci bask\u0131s\u0131 yine Bilgi \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131ndan \u00e7\u0131kan \u201cZazalar: Tarih, K\u00fclt\u00fcr ve Kimlik\u201d adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nerebilirim.<\/p>\n \u2018TEK\u00c7\u0130 POL\u0130T\u0130KALAR SOMUT \u015eARTLARIN GEREK\u00c7ES\u0130\u2019<\/strong><\/p>\n UNESCO\u2019nun 2009 y\u0131l\u0131 raporuna g\u00f6re T\u00fcrkiye\u2019de tehlike alt\u0131nda olan 15 dil aras\u0131nda Zazaca da say\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu ba\u011flamda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz? Sizce Zazacan\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in ne t\u00fcr somut ad\u0131mlar\u0131n at\u0131lmas\u0131 ya da hangi olanaklar\u0131n sa\u011flanmas\u0131 gerekiyor?<\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle K\u0131rmanccan\u0131n tehlike alt\u0131nda diller kategorisinde yer almas\u0131n\u0131n malum sebepleri var. Biliyorsunuz Cumhuriyetin kurulu\u015fundan sonraki tek\u00e7i politikalar bu durumu ortaya \u00e7\u0131karan somut \u015fartlar\u0131n gerek\u00e7esidir. Bir dil ya\u015famda yer almad\u0131k\u00e7a, ticaret dili olmad\u0131k\u00e7a, en \u00f6nemlisi e\u011fitim dili olmad\u0131k\u00e7a ve dolay\u0131s\u0131yla jenerasyonlar aras\u0131 aktar\u0131m\u0131 yap\u0131lmad\u0131k\u00e7a ku\u015fkusuz o dil tehlike alt\u0131na girmeye ba\u015flar, son konu\u015fmac\u0131s\u0131 da \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde o dilin \u00f6l\u00fcm\u00fc de ger\u00e7ekle\u015fir. 2009 y\u0131l\u0131 UNESCO listesinde K\u0131rmanccan\u0131n da yer almas\u0131 bizleri \u00e7ok \u00fczd\u00fc. Bununla ilgili olarak 2014 y\u0131l\u0131nda benim ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131m K\u0131rmacca i\u00e7in koruma program\u0131 uygulanmas\u0131n\u0131 talep eden bir giri\u015fimde bulunduk.<\/p>\n 1000\u2019e yak\u0131n imzayla UNESCO T\u00fcrkiye Temsilcili\u011fi\u2019ne ba\u015fvuruda bulunduk ancak UNESCO Genel Merkezi nezdinde \u2018esas ba\u015fvurucular\u0131n devletlerin kendi milli komisyonu olmas\u0131\u2019 gerekti\u011fi gibi bir b\u00fcrokrasiye tak\u0131ld\u0131k. Konu\u015ftu\u011fumuz dil ile ilgili bu \u015fartlar\u0131n\u0131n olu\u015fmas\u0131na yol a\u00e7an anlay\u0131\u015ftan nas\u0131l onu korumak \u00fczere hareket etmesini bekleyebiliriz ki? Bu da maalesef ciddi bir \u00e7eli\u015fki! \u00d6zellikle biz konu\u015fmac\u0131lar\u0131 bu dilin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc bekleyemeyiz. Yapaca\u011f\u0131m\u0131z \u015fey dilimizi evimizde, g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131zda \u0131srarla kullanmak, bu dilin ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ya\u015famas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lacak her t\u00fcrl\u00fc faaliyete kat\u0131lmak ya da bu m\u00fcmk\u00fcn de\u011filse onlara destek vermektir.<\/p>\n \u2018T\u00dcRK\u0130YE\u2019DE YA\u015eAYAN K\u00dcRTLER\u0130 B\u0130RB\u0130RLER\u0130NDEN AYIRIYORLAR\u2019<\/strong><\/p>\n Zazacan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi oldu\u011funu s\u00f6ylediniz ancak gerek d\u0131\u015far\u0131dan gerekse de toplumun kimi kesimlerince Zazalar\u0131n farkl\u0131 bir millet oldu\u011funa dair bir tart\u0131\u015fman\u0131n da s\u00fcr\u00fcp gitti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu tart\u0131\u015fma \u00fczerine ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n Bu meselenin tarihsel arka plan\u0131 \u00e7ok eskilere gidiyor. T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan K\u00fcrtleri K\u0131rmanclar ve Kurmanclar olu\u015fturuyor. K\u0131rmanclar ile Kurmanclar\u0131 birbirinden ay\u0131rmaya d\u00f6n\u00fck plan\u0131n politik tarihi \u00e7ok eskidir. \u00d6yle ki Cumhuriyet d\u00f6neminin ba\u015flar\u0131na kadar gider. \u00d6rne\u011fin Hasan Re\u015fit Tankut \u015funu \u00f6nerir: \u2018\u2019\u015eimdi tek bir yol \u00fczerinde y\u00fcr\u00fcmeye mecburuz. Bu yol \u015fudur: Kurmancl\u0131kla, Zazal\u0131\u011f\u0131n aras\u0131nda bir T\u00fcrkl\u00fck baraj\u0131 kurmak\u2019\u2019 Bu baraj kurma olgusunun \u00e7ok eskiye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmak ad\u0131na bu \u00f6rne\u011fi verdim. Bu s\u00fcre\u00e7 daha sonra farkl\u0131 bir \u015fekilde ilerliyor. 1980 darbesinden sonra T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc yaln\u0131z K\u0131rmanclar\u0131 de\u011fil Kurmanclar\u0131n da T\u00fcrk boyu oldu\u011funu iddia eden kitaplar yay\u0131mlad\u0131.<\/p>\n Bu s\u00fcre\u00e7te ilk kez aslen K\u0131rmanc olan Ebubekir Pamuk\u00e7u\u2019dan K\u0131rmanclar\u0131n K\u00fcrt, K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7e olmad\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131 duyuldu. K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck yapanlar ile bir d\u00f6nem kendilerini K\u00fcrt olarak g\u00f6ren, K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi oldu\u011funu yazm\u0131\u015f baz\u0131 kimselerdir. Dolay\u0131s\u0131yla Zazac\u0131l\u0131k \u015feklinde ortaya \u00e7\u0131kan bu anlay\u0131\u015f temeli Kemalistler taraf\u0131ndan olu\u015fturulan, 1980 darbesinden sonra ise kendini K\u0131rmanc olarak ifade edip K\u00fcrt siyasi \u00e7evrelerinin yak\u0131n\u0131nda duran insanlar taraf\u0131ndan savunulmaya ba\u015flanan propagandatif bir e\u011filimdir. Kald\u0131 ki ne tarihi, ne dilsel ne de sosyo-k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan K\u0131rmanclar\u0131n K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 somut olarak ortaya koyan bilimsel bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6z edemiyoruz.<\/p>\n K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenlerin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n daha \u00e7ok \u00fczerinde durduklar\u0131 referans birbirini anlamama \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcd\u00fcr ki dilbilimciler bunun leh\u00e7e ve dil ayr\u0131m\u0131nda tek ba\u015f\u0131na yeterli bir kriter olamayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. \u00d6rne\u011fin Cezayir ile Suudi Arabistan\u2019da konu\u015fulan Arap\u00e7a ayn\u0131 de\u011fildir. Bu iki \u00fclkede ya\u015fayan Araplar birbirini anlamazlar ama kimse kalk\u0131p onlar\u0131n ayr\u0131 bir millet oldu\u011funu iddia etmez. Yine \u00f6rne\u011fin bir T\u00fcrk i\u015f adam\u0131 K\u0131rg\u0131zistan\u2019a gitti\u011finde yan\u0131nda bir terc\u00fcman yoksa anla\u015fmas\u0131 neredeyse imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Ama hi\u00e7 kimse K\u0131rg\u0131zlar ya da Kazaklar T\u00fcrk de\u011fildir demez. Ancak s\u00f6z konusu K\u00fcrtler oldu\u011funda bilimsellik ad\u0131na her t\u00fcr fikir sanki ger\u00e7ekmi\u015f gibi yay\u0131labiliyor. Ne yaz\u0131k ki b\u00f6yle. Biz kendimizi ku\u015faklard\u0131r K\u00fcrt olarak g\u00f6ren bir toplum iken d\u0131\u015far\u0131dan birileri bizim ne oldu\u011fumuz konusunda karar verebiliyor. Yine K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden \u00e7evreler s\u00f6z\u00fcm ona bunu bilimsel olarak ispatlad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler. Ancak bunu her iki leh\u00e7eyi \u00e7ok dar bir kapsamda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak ve her iki leh\u00e7enin birbirine en uzak s\u00f6zc\u00fcklerini baz almak suretiyle yaparlar.<\/p>\n Bu ba\u011flamda ayn\u0131 zamanda tez hocam olan Mehemed Malm\u00eesanij\u2019\u0131n 2015 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlanan \u201cKurmancca ile Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 K\u0131rmancca Dil Bilgisi\u201d adl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n incelenmesini \u00f6zellikle \u00f6nerece\u011fim. Zira alan\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f en geni\u015f kapsaml\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma olarak, K\u0131rmanccan\u0131n K\u00fcrt\u00e7enin bir leh\u00e7esi oldu\u011funu ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n \u2018B\u0130BL\u0130YOGRAFYA ANA D\u0130L\u0130M \u0130\u00c7\u0130N GEREKL\u0130YD\u0130\u2019<\/strong><\/p>\n Gelelim ayn\u0131 zamanda tez \u00e7al\u0131\u015fman\u0131z olan Bibliyografya\u2019ya\u2026 B\u00f6yle bir konu \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmak yani genel bir Zazaca Bibliyografyas\u0131 haz\u0131rlamak fikri nas\u0131l do\u011fdu kafan\u0131zda?<\/strong><\/p>\n Daha \u00f6ncesinde ayn\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn tezsiz y\u00fcksek lisans b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde okurken geni\u015f kapsaml\u0131 bir K\u0131rmancca Masallar Bibliyografyas\u0131 haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131m. Master tezi olarak genel bibliyografya \u00f6nerisi ayn\u0131 zamanda proje dan\u0131\u015fman\u0131m olan tez hocam Mehemed Malm\u00eesanij\u2019dan geldi. Ancak as\u0131l etken b\u00f6yle bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n anadilim i\u00e7in \u00e7ok gerekli oldu\u011funu g\u00f6rmem oldu. Yani bu karar\u0131mda belirleyici olan b\u00f6ylesi \u00f6nemli bir bo\u015flu\u011fu doldurma iste\u011fiydi.<\/p>\n \u2018AR\u015e\u0130VC\u0130L\u0130K ALANINDAK\u0130 \u00c7ALI\u015eMALAR \u00c7OK SINIRLI\u2019<\/strong><\/p>\n K\u00fcrtlerin ar\u015fivcilik ve bibliyografya \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 alan\u0131nda ge\u00e7mi\u015fi ve bug\u00fcn\u00fc \u00fczerine neler s\u00f6yleyebilirsiniz? K\u00fcrt\u00e7enin modern d\u00f6nem yaz\u0131nsal birikiminin \u00f6nemli bir kayna\u011f\u0131n\u0131 da K\u00fcrt\u00e7e periyodik yay\u0131nlar olu\u015fturuyor. Ar\u015fivleri \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f biri olarak K\u00fcrt\u00e7e s\u00fcreli yay\u0131nlara ili\u015fkin tespitlerinizi bizimle payla\u015f\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z? Yine 1963\u2019ten bug\u00fcne dek Zazaca yaz\u0131m\u0131n\u0131n seyrine dair neler s\u00f6ylersiniz?<\/strong><\/p>\n K\u00fcrtlerin ve K\u00fcrt\u00e7enin mevcut durumu bilindi\u011fi \u00fczere siyasal konumlar\u0131yla \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fki arz ediyor. Dolay\u0131s\u0131yla ar\u015fivcilik ve bibliyografya gibi bir\u00e7ok alandaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131. \u00c7ok trajik olacak ama K\u00fcrtlerin ulusal bir ar\u015fivi yoktur diyebiliriz. K\u00fcrtler mevcut stat\u00fcs\u00fcnden kaynakl\u0131 olarak gerek T\u00fcrkiye, gerek hakimiyeti alt\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 di\u011fer \u00fclkelerde pozisyonlar\u0131ndan kaynakl\u0131 pek \u00e7ok imkana sahip de\u011fil. Ki maalesef bunlardan birisi de ar\u015fivdir.<\/p>\n Evet, K\u00fcrt\u00e7enin gerek Kirmancca, gerek Kurmancca leh\u00e7esi olarak modern d\u00f6nemdeki yaz\u0131nsal birikimini \u00f6nemli oranda K\u00fcrt\u00e7e periyodik yay\u0131nlar olu\u015fturuyor. K\u0131rmanccan\u0131n klasik d\u00f6nem eserleri olarak sadece iki eserin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. Biri Mela Ehmed\u00ea Xas\u00ee taraf\u0131ndan yaz\u0131l\u0131p 1899 y\u0131l\u0131nda Diyarbak\u0131r\u2019da bas\u0131lan Mewlidu\u2019n-Neb\u00eeyy\u00ee\u2019l-Qurey\u015f\u00eeyy\u00ee adl\u0131 kitap, di\u011feriyse 1933\u2019 de Celadet Ali Bedirhan taraf\u0131ndan \u015eam\u2019da bas\u0131lan Osman Efendi Babij\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 B\u00eey\u00ee\u015fa P\u00eaxamber\u00ee adl\u0131 kitapt\u0131r. \u00c7ok trajiktir ama bu iki kitap d\u0131\u015f\u0131nda 1963 y\u0131l\u0131na kadar b\u0131rak\u0131n kitab\u0131 K\u0131rmancca bir metnin varl\u0131\u011f\u0131ndan dahi s\u00f6z edemiyoruz. 1963 ise ba\u015flang\u0131\u00e7 olarak sembolik bir tarihtir. Belki G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019\u0131 biraz d\u0131\u015farda tutabiliriz fakat T\u00fcrkiye ve Avrupa\u2019da say\u0131lar\u0131 birka\u00e7 taneyi ge\u00e7meyen k\u00fclt\u00fcr kurumlar\u0131, vak\u0131f, Avrupa\u2019da kurulan k\u00fct\u00fcphaneler ve K\u00fcrt ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n \u015fahsi ar\u015fivleri ile s\u0131n\u0131rl\u0131 imkanlar\u0131 var maalesef. Bibliyografya konusunda ise; T\u00fcrkiye\u2019deki K\u00fcrtlerin ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir kitap olarak haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 K\u00fcrt\u00e7e ya da K\u00fcrtler \u00fczerine bir bibliyografya ne yaz\u0131k ki yok. Say\u0131lar\u0131 bir ka\u00e7\u0131 ge\u00e7meyen makale \u015feklinde \u00e7al\u0131\u015fmalar var. K\u00fcrtlerle ilgili ilk bibliyografyan\u0131n 1933\u2019 de Avrupa\u2019da haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6zellikle 80\u2019li y\u0131llardan itibaren Sovyet K\u00fcrdologlar\u0131nca yap\u0131lan \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar var. Ciddi anlamda \u00f6nemli K\u00fcrt bibliyografyalar\u0131n\u0131n ise daha \u00e7ok G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz. \u00d6zetle K\u00fcrtler bibliyografya konusunda ne yaz\u0131k ki olduk\u00e7a zay\u0131f durumdalar.<\/p>\n Bu tarihe gitti\u011fimizde modern d\u00f6nemde yay\u0131mlanan ilk iki metni g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Bu metinler folklorik t\u00fcrde ve bu tarihte tek say\u0131 olarak \u00e7\u0131kan Roja\u00a0Newe adl\u0131 bir gazetede yay\u0131mlanm\u0131\u015f. 1963 tarihinin \u00f6nemi buradan geliyor. Sonras\u0131nda ise 1970\u2019li y\u0131llar\u0131n ortalar\u0131na kadar neredeyse hi\u00e7bir \u00e7al\u0131\u015fma yok. K\u0131rmancca edebiyat\u0131n\u0131n temeli 79\u2019da \u00e7\u0131kmaya ba\u015flayan T\u00eer\u00eaj adl\u0131 dergiyle at\u0131l\u0131yor. Bu dergi son say\u0131s\u0131 hari\u00e7 T\u00fcrkiye\u2019de \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Tabi o d\u00f6nem genel olarak K\u00fcrt\u00e7e yaz\u0131p \u00e7izenler K\u00fcrt siyasal hareketlerine mensup ya da yak\u0131n kimseler oldu\u011fu i\u00e7in 12 Eyl\u00fcl darbesiyle birlikte \u00e7o\u011funlu\u011fu ka\u00e7mak ve Avrupa \u00fclkelerine yerle\u015fmek durumunda kald\u0131.<\/p>\n Bu anlamda K\u00fcrt\u00e7enin geneli i\u00e7in oldu\u011fu gibi K\u0131rmancca leh\u00e7esi yaz\u0131n\u0131 i\u00e7in de yasakla ba\u015flay\u0131p s\u00fcrg\u00fcnle devam eden ve Avrupa\u2019da olgunla\u015fan bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. 1991\u2019de \u00d6zal h\u00fck\u00fcmeti d\u00f6neminde yay\u0131nc\u0131l\u0131k alan\u0131nda K\u00fcrt\u00e7e yasa\u011f\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ile birlikte K\u0131rmancca 1980 sonras\u0131 ilk kez T\u00fcrkiye\u2019de legal olarak \u00e7\u0131kan yay\u0131nlarda yer bulmaya ba\u015flad\u0131. B\u00fct\u00fcn yasak politikalar\u0131na ra\u011fmen K\u0131rmanccan\u0131n bug\u00fcn hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir edebi birikime sahip oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Ki \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z bir bak\u0131ma bunun ifadesi niteli\u011finde.<\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131z hakk\u0131nda baz\u0131 spesifik bilgileri payla\u015fman\u0131z\u0131 istesek; \u00f6rne\u011fin Zazaca Bibliyografyas\u0131\u2019n\u0131n kapsam\u0131 nedir, \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u00f6zellikleri nelerdir? Zazaca alan\u0131ndaki \u00f6nemi \u00fczerine ne dersiniz?<\/strong><\/p>\n \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi genel bir bibliyografya bu. 1963 ile 2017 tarihleri aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f ve yay\u0131mlanm\u0131\u015f metinleri esas ald\u0131k. Hem de her t\u00fcrde metin. Hikayeden biyografilere, folklorik metinlerden yemek tariflerine dek bir\u00e7ok t\u00fcrde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcm K\u0131rmancca metinlerin kaynak bilgisine yer verdik. Ama her \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n bir s\u0131n\u0131r\u0131 olmas\u0131 gerekti\u011fi gibi bizim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n da s\u0131n\u0131r\u0131 vard\u0131. Bu s\u0131n\u0131r\u0131 belirtti\u011fimiz d\u00f6nem i\u00e7erisinde K\u00fcrt\u00e7e alfabeyle ve K\u0131rmanclar\u0131n kendisi taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015f eserler olarak ifade edebilirim. Son olarak en k\u0131sa s\u00fcrede yay\u0131mlamay\u0131 hedefledi\u011fimiz bu \u00e7al\u0131\u015fmada 332\u2019si kitap ve 5595\u2019\u2019i periyodik yay\u0131n metni olmak \u00fczere toplamda 6327 K\u0131rmancca eserin ismi ve k\u00fcnye bilgisi yer almaktad\u0131r.<\/p>\n Peki, biraz da mutfa\u011f\u0131ndan s\u00f6z edelim istiyorum; bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 yaparken ne gibi zorluklarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131n\u0131z? Sizi motive eden bir \u015fey oldu mu? Bu ba\u011flamda deste\u011fini ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z ki\u015fi ya da kurumlar oldu mu?<\/strong><\/p>\n O kadar ki bazen bir telefonun bataryas\u0131n\u0131n \u015farj\u0131 nas\u0131l t\u00fckenirse, enerjimin de \u00f6ylesine t\u00fckendi\u011fini hissettim. Ama insan varaca\u011f\u0131 noktan\u0131n \u00f6nemini, mutlulu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce bu yorgunlu\u011fu umursam\u0131yor. Beni motive eden ba\u015fat d\u00fc\u015f\u00fcnce bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n K\u0131rmancca i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir eksikli\u011fi giderece\u011fi ger\u00e7e\u011fi oldu. Tabii ki ba\u015fta tez dan\u0131\u015fman\u0131m Mehemed Malm\u00eesanij olmak \u00fczere \u00e7ok say\u0131da ki\u015fi ve kurumun deste\u011fini ald\u0131m. Bu vesileyle kendilerine te\u015fekk\u00fcr ederim. Tabii ki bibliyografya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yo\u011fun bir emek ve titizlik isteyen bir \u00e7al\u0131\u015fma. Hele ki K\u00fcrtler gibi dezavantajl\u0131 bir ulusu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde san\u0131r\u0131m zorluklar\u0131 daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n haz\u0131rlan\u0131\u015f\u0131 3 y\u0131ll\u0131k bir zaman dilimini kaps\u0131yor. \u00d6zellikle \u0130stanbul ve Diyarbak\u0131r\u2019da siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel kurumlara, yay\u0131nevlerine ve baz\u0131 K\u00fcrt \u015fahsiyetlerine ait ar\u015fivleri tek tek inceledik. \u0130smail Be\u015fik\u00e7i Vakf\u0131 K\u00fct\u00fcphanesi, Deng yay\u0131nlar\u0131 ar\u015fivi, Kaya M\u00fc\u015ftakhan ar\u015fivi bunlardan sadece birka\u00e7\u0131. Amac\u0131na uygun olmas\u0131 i\u00e7in 10 bini a\u015fk\u0131n periyodik yay\u0131n tek tek ve sayfa sayfa tarand\u0131. Bir de farkl\u0131 a\u015famalar\u0131 olan b\u00f6ylesi bir \u00e7al\u0131\u015fma elbette yorucuydu.<\/p>\n Buradan hareketle T\u00fcrkiye\u2019de akademi alan\u0131nda Zazacan\u0131n yeri nedir? Son olarak bu dil \u00fczerine gelecekte ne t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n K\u00fcrt\u00e7enin ge\u00e7mi\u015fteki genel durumu zaten biliniyor. K\u00fcrt\u00e7enin ge\u00e7mi\u015fteki genel durumu zaten biliniyor. \u00d6zal d\u00f6neminde dil yasa\u011f\u0131n\u0131n yay\u0131nc\u0131l\u0131k alan\u0131nda kald\u0131r\u0131lmas\u0131yla birlikte ba\u015flayan K\u00fcrt\u00e7enin \u201ck\u0131smi resmi serbestlik\u201d ser\u00fcveninde 2003 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan Avrupa Birli\u011fi m\u00fczakereleriyle birlikte \u00f6nemli bir yol al\u0131nm\u0131\u015f, \u00e7\u00f6z\u00fcm s\u00fcreci d\u00f6neminde ise en y\u00fcksek ivme yakalanm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin 2010 sonras\u0131 T\u00fcrkiye\u2019de birka\u00e7 \u00fcniversitede K\u00fcrt Dili ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00f6l\u00fcmleri olu\u015fturularak hem lisans hem y\u00fcksek lisans d\u00fczeyinde her iki leh\u00e7ede e\u011fitim yap\u0131lmas\u0131n\u0131n olana\u011f\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131. Ancak bir yandan da devletin Zazac\u0131l\u0131k denen propagandatif anlay\u0131\u015f\u0131 dolayl\u0131 olarak destekleyen bir refleksi g\u00f6sterdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin K\u0131rmancca \u00fczerine y\u00fcksek lisans e\u011fitimi Mardin Artuklu \u00dcniversitesi\u2019nde oldu\u011fu gibi K\u00fcrt Dili ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc B\u00f6l\u00fcm\u00fc b\u00fcnyesinde verilmekteyken ne ilgin\u00e7tir n\u00fcfus yo\u011funlu\u011funu \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oranda K\u0131rmanclar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu Bing\u00f6l ve Dersim\u2019deki \u00fcniversitelerde K\u00fcrt Dili ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden ayr\u0131 olarak Zaza Dili ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fc alt\u0131nda yap\u0131l\u0131yor. Mustafa Kemal bile Nutuk\u2019ta bu topluluktan Zaza denilen K\u00fcrtler olarak bahsetmi\u015f. Devletin kurucusu oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6rnek verdim. Oysa bak\u0131yoruz bug\u00fcn baz\u0131 devlet adamlar\u0131 Zazalar ve K\u00fcrtler, benim K\u00fcrt ve Zaza karde\u015fim benzeri ifadeler kullan\u0131yor. Do\u011frusu bu tabirleri bilin\u00e7sizce kulland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. En az\u0131ndan \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak, K\u00fcrt\u00e7enin mevcut durumu; K\u00fcrt meselesinin seyrine, bu meselenin demokratik ve adilane \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcne endeksli bir g\u00f6r\u00fcnt\u00fc arz ediyor. Umar\u0131m mevcut s\u00fcre\u00e7 a\u015f\u0131l\u0131r ve K\u00fcrt meselesi konusunda gidi\u015fat daha iyi ko\u015fullara evrilir. Bana gelince K\u0131rmanccan\u0131n hangi alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131n fazla bir \u00f6nemi yok. S\u00f6yleyece\u011fim \u015fu ki anadilimi seviyor, kimli\u011fime de\u011fer veriyor ve onunla gurur duyuyorum. Anadilimle, k\u00fclt\u00fcr\u00fcmle ya\u015famak, onlar\u0131 ya\u015fatmak hayattaki en temel iddialar\u0131mdan birisi. Hangi alanda olursa olsun elimden geldik\u00e7e hizmet etmeye devam edece\u011fim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n gelip benim k\u00fclt\u00fcr\u00fcme sahip \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131n\u0131 ya da onun geli\u015fmesi i\u00e7in \u00e7abalamayaca\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi biliyorum.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" K\u00fcrdolog Mutlu Can ile Zazaca Bibliyografisi \u00fczerine konu\u015ftuk. Can, \u201c\u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ad\u0131ndan da anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi genel bir bibliyografya bu. 1963 ile 2017 tarihleri aras\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f ve yay\u0131mlanm\u0131\u015f metinleri esas ald\u0131k. Hem de her t\u00fcrde metin. Hikayeden biyografilere, folklorik metinlerden yemek tariflerine dek bir\u00e7ok t\u00fcrde rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z t\u00fcm K\u0131rmancca metinlerin kaynak bilgisine yer verdik\u201d dedi. DuvaR\u2019dan Nuray Pehlivan\u2019\u0131n …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1539],"tags":[849,3557,17,244],"class_list":["post-17072","post","type-post","status-publish","format-standard","","category-roportaj","tag-dimili","tag-kurmancki","tag-slide","tag-zazaki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17072","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=17072"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/17072\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=17072"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=17072"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=17072"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}