{"id":16388,"date":"2017-12-28T08:00:45","date_gmt":"2017-12-28T05:00:45","guid":{"rendered":"http:\/\/candname.com\/?p=16388"},"modified":"2018-10-15T02:19:39","modified_gmt":"2018-10-14T23:19:39","slug":"kirdkirmanc-dimili-veya-zaza-kurtleri-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=16388","title":{"rendered":"K\u0131rd, K\u0131rmanc, D\u0131m\u0131li veya Zaza K\u00fcrtleri"},"content":{"rendered":"<p>Baz\u0131 illerde ise denebilir ki sadece birer il\u00e7enin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde D\u0131m\u0131li leh\u00e7esi konu\u015fulur. Sems\u00fbr\u2019un Aldu\u015f (Gerger), Ruha\u2019n\u0131n S\u00eawreg (Siverek), Bedlis\u2019in Motki (Motki) il\u00e7eleri buna \u00f6rnek verilebilir. M\u00fb\u015f, S\u00eawas, Erz\u0131rom ve S\u00eart illerindeki D\u0131m\u0131lilerin miktar\u0131 ise azd\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><em>MALM\u00ceSANIJ<\/em><\/p>\n<p><em>Zaza weki p\u0131l\u0131ngan b\u0131 dar \u00fb \u015f\u00fbr \u00fb gopal<\/em><\/p>\n<p><em>Ber\u00ea xwe dane T\u0131rkan, gazi k\u0131r\u0131n \u201cEro, Ero!\u201d (1)<\/em><\/p>\n<p><strong><em>Cigerxwin<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Bat\u0131ya g\u00f6\u00e7etmi\u015f, g\u00f6\u00e7etmeye zorlanm\u0131\u015f ya da orada mecburi iskana tabi tutulmu\u015f olanlar\u0131 say\u0131lmazsa D\u0131m\u0131li K\u00fcrtleri (2) \u015fu illerin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde ya\u015farlar:<\/p>\n<p>1)Sems\u00fbr (Ad\u0131yaman)<\/p>\n<p>2)\u00c7ewlig (Bing\u00f6l)<\/p>\n<p>3)Bedlis (Bitlis)<\/p>\n<p>4)Diyarbek\u0131r (Diyarbak\u0131r)<\/p>\n<p>5)Xarp\u00eat (Elaz\u0131\u011f)<\/p>\n<p>6)Erzirgan (Erzincan)<\/p>\n<p>7)Erz\u0131rom (Erzurum)<\/p>\n<p>8)M\u00fb\u015f (Mu\u015f)<\/p>\n<p>9)S\u00eawas (Sivas)<\/p>\n<p>10)S\u00eart (Siirt)<\/p>\n<p>11)D\u00earsim (Tunceli)<\/p>\n<p>12)Ruha (Urfa)<\/p>\n<p>Bu illerden D\u00ears\u0131m ve \u00c7ewlig\u2019de n\u00fcfusun b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu; Diyarbek\u0131r, Xarp\u00eat ve Ezirgan\u2019da n\u00fcfusun \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu leh\u00e7eyi konu\u015fur. Baz\u0131 illerde ise denebilir ki sadece birer il\u00e7enin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde D\u0131m\u0131li leh\u00e7esi konu\u015fulur. Sems\u00fbr\u2019un Aldu\u015f (Gerger), Ruha\u2019n\u0131n S\u00eawreg (Siverek), Bedlis\u2019in Motki (Motki) il\u00e7eleri buna \u00f6rnek verilebilir. M\u00fb\u015f, S\u00eawas, Erz\u0131rom ve S\u00eart illerindeki D\u0131m\u0131lilerin miktar\u0131 ise azd\u0131r.<\/p>\n<p>1950 y\u0131l\u0131na ait T. C. Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131 sonu\u00e7lar\u0131ndan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re yukar\u0131daki illerden ba\u015fka Meleti (Malatya), Qers (Kars), G\u00fcm\u00fc\u015fhane ve Seyhan [Adana] illerinde de az miktarda D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrt ya\u015famaktad\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtler, y\u00f6reden y\u00f6reye K\u0131rd, K\u0131rmanc, D\u0131m\u0131li, D\u0131mli, D\u0131mb\u0131li ve Zaza gibi de\u011fi\u015fik adlarla adland\u0131r\u0131l\u0131rlar. Konu\u015ftuklar\u0131 leh\u00e7e de bunlara ba\u011fl\u0131 olarak K\u0131rdki, K\u0131rmanci\/K\u0131rmancki, D\u0131m\u0131lki\/D\u0131m\u0131li, D\u0131m\u0131li, D\u0131mli, Zazaki veya \u201cSo-b\u00ea\u201d (\u015eo-b\u00ea) (3) ad\u0131yla adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Burada k\u0131saca bu s\u00f6zc\u00fckler \u00fczerinde duraca\u011f\u0131z. A\u015fa\u011f\u0131daki b\u00f6l\u00fcmlerde yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lma olmamas\u0131 i\u00e7in hemen belirtelim ki \u201cKurmanci\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, T\u00fcrkiye K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda ve T\u00fcrkiye\u2019de D\u0131m\u0131lilerin ve \u015e\u00eaxb\u0131z\u0131nilerin (4) konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrt\u00e7enin d\u0131\u015f\u0131ndaki K\u00fcrt leh\u00e7esi olan \u201cKurmanci\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131yoruz. \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc de yer yer a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131m\u0131z farkl\u0131 anlam\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda genel olarak bu leh\u00e7eyi konu\u015fan K\u00fcrtler i\u00e7in ad olarak kullan\u0131yoruz.<\/p>\n<p><strong>I-KIRD<\/strong><\/p>\n<p>D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtler bug\u00fcn baz\u0131 b\u00f6lgelerde kendilerine \u201cK\u0131rd\u201d, leh\u00e7elerine de \u201cK\u0131rdki\u201d veya \u201cK\u0131rdi\u201d demektedirler. 19. y\u00fczy\u0131lda D\u0131m\u0131li leh\u00e7esiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f olan iki metinde de bu s\u00f6zc\u00fckler kullan\u0131l\u0131r. Bunlardan Peter Lerch taraf\u0131ndan 1850\u2019lerde bir D\u0131m\u0131li\u2019nin (K\u0131rd\u2019\u0131n) a\u011fz\u0131ndan derlenerek yaz\u0131ya ge\u00e7irilmi\u015f olan metinler, D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinin bilinen en eski yaz\u0131l\u0131 metinleridir (5). Bunlardan birinde N\u00ear\u0131b (6) k\u00f6y\u00fcn\u00fcn a\u011fas\u0131 Xelef Axa, N\u00ear\u0131bli taraftarlar\u0131na \u015f\u00f6yle seslenir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cBawni axaler, ma \u015fueni qawxe, metersi, eskeri Daqma Begi zav \u00fb, hema py\u00ear\u00fb Tirk i, n\u0131\u015f\u00eani ma de qawxe b\u0131ki, ma py\u00ear\u00fb canmirdi K\u0131rdan i\u2026\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(7)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cBak\u0131n a\u011falar, d\u00f6\u011f\u00fc\u015fmeye gidiyoruz, korkmay\u0131n\u0131z, Daqma Bey\u2019in askerleri \u00e7oktur ama hepsi T\u00fcrkt\u00fcrler, bizimle d\u00f6\u011f\u00fc\u015femezler, biz hepimiz K\u0131rd (K\u00fcrt) yi\u011fitleriyiz\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Hezanl\u0131 \u015fair Ehmed\u00ea Xasi (8) ise 1898\u2019de D\u0131m\u0131li leh\u00e7esiyle yazm\u0131\u015f oldu\u011fu Mevlid\u2019in sonunda \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cTemam b\u0131 v\u0131ra\u015ft\u0131\u015f\u00ea Mewl\u0131d\u00ea K\u0131rdi b\u0131 yard\u0131m\u00ea Xal\u0131qi \u00fb feyz \u00fb bereket\u00ea peyxamber\u00ea ma -sellellahu \u2018eleyhi we \u2018ela alihi we sellem- b\u0131 dest\u00ea Ehmed\u00ea Xasi Hezan\u0131ci d\u0131 h\u0131nzar \u00fb hir sey \u00fb \u015fiyyes serri de, b\u0131 tarix\u00ea \u2018Erebi.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (9)<\/p>\n<p>Yani:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cYarat\u0131c\u0131\u2019n\u0131n (Tanr\u0131\u2019n\u0131n) yard\u0131m\u0131 ve peygamberimizin -S. A. S.- feyiz ve bereketiyle Mewl\u0131d\u00ea K\u0131rdi\u2019nin (K\u0131rdce Mevlid\u2019in) haz\u0131rlanmas\u0131, Arap tarihiyle bin \u00fc\u00e7 y\u00fcz on alt\u0131da Hezanl\u0131 Ehmed\u00ea Xasi\u2019nin eliyle tamamland\u0131.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Hemen belirtelim ki D\u0131m\u0131lilerin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n propagandas\u0131n\u0131 yapan Piya dergisinde \u201cF\u0131lit Siwan\u0131j\u201d imzas\u0131yla yay\u0131nlanan bir yaz\u0131da, Ehmedi Xasi\u2019nin bu c\u00fcmleleri kas\u0131tl\u0131 olarak tahrif edilerek Latin harflerine \u00e7evrilmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin orijinal metinde \u201cMewlid\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden sonra nokta bulunmad\u0131\u011f\u0131 halde F\u0131lit Siwan\u0131j, \u201cK\u0131rdi\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tahrif etmek i\u00e7in buraya nokta koymakta, Arap harfleriyle \u201cK-R-D-Y\u201d bi\u00e7iminde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan \u201cK\u0131rdi\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ise \u201ckerd\u0131\u201d bi\u00e7iminde de\u011fi\u015ftirmektedir. Bu \u00f6rnek, D\u0131m\u0131lilerin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden baz\u0131 \u00e7evrelerin hangi metotlara ba\u015fvurduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilgin\u00e7tir.<\/p>\n<p>\u015eehit \u015eeyh Sait\u2019in o\u011flu \u015eeyh Selahattin\u2019in m\u00fcritlerince D\u0131m\u0131li leh\u00e7esiyle s\u00f6ylenen bir \u201cbeyt\u201dte de K\u0131rd s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kullan\u0131lmaktad\u0131r. S\u00f6zkonusu \u201cbeyt\u201d,\u00a0<strong><em>\u201cGel\u00ea K\u0131rdo, r\u0131nd b\u0131zon\u00ee\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(Ey K\u00fcrtler, iyi bilin) diye ba\u015flamaktad\u0131r (10).<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131liler Kurmanclara \u201cK\u0131rdas\u201d veya \u201cK\u0131rdasi\u201d, leh\u00e7elerine de \u201cK\u0131rdasi\u201d veya \u201cK\u0131rdaski\u201d demektedirler. Ziya G\u00f6kalp bu konuda \u015f\u00f6yle yazar.<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Zazalara gelince, bunlar kendilerine (Arap\u00e7a harfinin kesresi ile) K\u0131rt derler. Kurmanclara da K\u00fcrdasi veya K\u0131rdasi ad\u0131n\u0131 verirler. T\u00fcrkler ise K\u00fcrt ad\u0131n\u0131 Kurmanclara ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (11)<\/p>\n<p>Ayn\u0131 konuya Kemal Bad\u0131ll\u0131 da de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cT\u00fcrkiye\u2019deki Zazalar kendilerini as\u0131l K\u00fcrt sayarak kendilerine K\u0131rd ve kendilerinin d\u0131\u015f\u0131nda kalan K\u00fcrtlere, daha do\u011frusu Kurmanclara da -biraz da k\u00fc\u00e7\u00fcmseme ile m\u00fcterafik olarak- K\u0131rdasi (K\u00fcrd\u00fcms\u00fc, K\u00fcrt\u00e7\u00fck) derler.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (12)<\/p>\n<p>Gwevderey\u0131c de \u00c7olig (\u00c7ewlig) ile ilgili bir yaz\u0131s\u0131nda \u201cK\u0131rd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cZony \u00c7olig K\u0131rd \u00fb. T\u0131kye merd\u0131my K\u0131rd, [zoni] ma ri vony Zazaki, t\u0131kye vony D\u0131m\u0131li. Lakin ma vony K\u0131rd.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (13)<\/p>\n<p>Yani:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u00c7olig\u2019in dili K\u0131rd[ce] (K\u00fcrt\u00e7e)dir. Baz\u0131 K\u0131rdler (K\u00fcrtler) dilimize Zazaki, baz\u0131lar\u0131 D\u0131m\u0131li derler.\u00a0Ama biz K\u0131rd (K\u00fcrt\u00e7e) deriz.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u201cKurd\u201d (K\u00fcrt) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u00f6keni hakk\u0131nda bug\u00fcne dek \u00e7ok de\u011fi\u015fik yorumlar yap\u0131lm\u0131\u015fsa da, bu yorumlar\u0131 yapanlar \u00e7o\u011fu kez bizzat K\u00fcrtlerin yer yer kendilerini adland\u0131rmak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 \u201cK\u0131rd\u201d ve \u201cK\u0131rmanc\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinden habersiz olduklar\u0131ndan bu iki s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc hesaba katmam\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle de \u00f6rne\u011fin Yunan yazarlar\u0131ndan Polybe (Polibio)\u2019in M. \u00d6. 200\u2019lerde s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi \u201cCyrtii\u201d, Strabon\u2019un s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi K\u02d9pT\u0131o\u0131 [okunu\u015fu: Kirtii, anlam\u0131: Kirtiler] ve Romal\u0131 tarih\u00e7i Tito Livio (M. \u00d6. 54-M. S. 17)\u2019nun s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi \u201cCirtei\u201d\/\u201dCirti\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinin bug\u00fcn baz\u0131 b\u00f6lgelerde D\u0131m\u0131li K\u00fcrtlerinin kendileri i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u0131rd\u201d ve bunun \u00e7o\u011ful bi\u00e7imleri olan \u201cK\u0131rdi\u201d veya \u201cKirdi\u201d s\u00f6zc\u00fckleri ile neredeyse ayn\u0131 olmalar\u0131 gibi hususlar \u00fczerinde durulmam\u0131\u015ft\u0131r (14).<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131liler aras\u0131nda, \u201cK\u0131rd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, yukar\u0131da de\u011finilen geni\u015f anlam\u0131n\u0131n yan\u0131s\u0131ra baz\u0131 y\u00f6relerde bey (mire) veya a\u011fa aileleri d\u0131\u015f\u0131nda kalan halk i\u00e7in kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin. G\u00eal (E\u011fil)\u2019deki beyler ailesi (Key Miran) ile Piran\u2019daki a\u011fa ailesi (Key Axan)\u2019nin d\u0131\u015f\u0131ndaki halka \u201cK\u0131rd\u201d denir. S\u00f6zkonusu aileler de K\u00fcrt olduklar\u0131 ve \u201cK\u0131rd\u201d denilen kesimle ayn\u0131 leh\u00e7eyi (D\u0131m\u0131li) konu\u015ftuklar\u0131 halde, onlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndakilere \u201cK\u0131rd\u201d denmesi, bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn yer yer toplumsal bir ay\u0131r\u0131m\u0131 da ifade etti\u011fini g\u00f6steriyor. Bu anlam\u0131yla \u201cK\u0131rd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n de\u011fi\u015fik y\u00f6relerinde kullan\u0131lan \u201cK\u0131rmanc\u201d veya \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ikinci anlam\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u201cK\u0131rmanc\u201d veya \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, K\u00fcrt\u00e7enin Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtler i\u00e7in ad olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, ikinci bir anlamda da kullan\u0131lmaktad\u0131r. A\u015fa\u011f\u0131da bunun \u00fczerinde duraca\u011f\u0131z.<\/p>\n<p>Yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda \u201cK\u0131rd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne ait yeterli bilgiye rastlanm\u0131yor. Ancak Nikitin\u2019in yazar\u0131 bilinmeyen elyazmas\u0131 bir kitaptan aktard\u0131\u011f\u0131 Fars\u00e7a bir par\u00e7ada bu konuda \u015f\u00f6yle bir a\u00e7\u0131klama var:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cAs\u0131l kabile mensubuna Kurd denir\u00a0<\/em><\/strong>(15).<strong><em>\u00a0Kurd\u00a0<\/em><\/strong>(yani kabile mensubu-Malmisan\u0131j)\u00a0<strong><em>olmay\u0131p kabileye d\u0131\u015far\u0131dan kat\u0131lanlara ise tahfifen Kurt\u00a0<\/em><\/strong>(bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn do\u011fru okunu\u015funu \u00e7evirdi\u011fimiz Arap harfleriyle yaz\u0131l\u0131 Fars\u00e7a metinden anlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, K\u0131rt veya Kert bi\u00e7iminde de okunabilir- Malmisan\u0131j)\u00a0<strong><em>denir\u2026 Ayn\u0131 \u015fekilde K\u00fcrt kabilelerinden birine mensup olup kabilesinden ayr\u0131larak ba\u015fka bir kabile veya a\u015firete kat\u0131lana da Kurt\u00a0<\/em><\/strong>(veya K\u0131rt, Kert-Malmisan\u0131j)\u00a0<strong><em>denir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(16)<\/p>\n<p>A\u015fa\u011f\u0131da \u201cK\u0131rmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn benzer anlamlarda kullan\u0131l\u0131\u011f\u0131 konusundaki a\u00e7\u0131klamalarla bu konunun daha iyi anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131z.<\/p>\n<p><strong>II-KIRMANC<\/strong><\/p>\n<p>Hem Dersim y\u00f6resinin D\u0131m\u0131li leh\u00e7esiyle s\u00f6ylenmekte olan baz\u0131 halk ezgilerinden, hem de Dersimli baz\u0131 yazarlar\u0131n verdi\u011fi bilgilerden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fan Dersimli K\u00fcrtler kendilerine \u201cK\u0131rmanc\u201d, genelde Kurmanc olarak bilinen K\u00fcrtlere \u201cK\u0131rdas\u201d; onlar\u0131n leh\u00e7elerine ise \u201cK\u0131rdaski\u201d veya \u201cK\u0131rdasi\u201d demektedirler.<\/p>\n<p>Dersimli yazarlardan Mustafa D\u00fczg\u00fcn konuyla ilgili olarak \u015f\u00f6yle yazar:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cDersim halk\u0131 nesep (soy) bak\u0131m\u0131ndan kendisine \u2018K\u0131rmanc\u2019 der. Ba\u015fka adlar\u0131 kullanmaz. Diyelim ki yabanc\u0131 birisi ya da Dersimli olmayan birisi dil s\u00fcr\u00e7mesiyle bir Dersimliye \u2018Zaza\u2019 derse, Dersimli buna k\u0131zar, \u2018Hay\u0131r, ben Zaza de\u011filim, K\u0131rmanc\u0131m\u2019 der. Ger\u00e7ek olan \u015fu ki Dersimli K\u0131rmanclar hi\u00e7bir zaman kendilerine \u2018Zazay\u0131z\u2019 demezler\u2026.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Yine Dersim halk\u0131 atalar\u0131n\u0131n topraklar\u0131n\u0131, K\u0131rmanclar\u0131n \u00fclkesini de \u2018K\u0131rmanciye\u2019 diye adland\u0131r\u0131r. Ama T\u00fcrk\u00e7e olarak ya da ba\u015fka bir yabanc\u0131 dille \u00fclkelerinden bahsedince \u2018K\u00fcrdistan\u2019 derler. \u00d6rne\u011fin Dersim\u2019in bilgin, \u015fair ve kahramanlar\u0131ndan olan Ali\u015f\u00ear, \u2018Dersim T\u00fcrk\u00fcs\u00fc\u2019nde \u2018K\u00fcrdistan\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullan\u0131r. Yine Dersim K\u0131rmanclar\u0131, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in T\u00fcrk Devleti ve Avrupa devletlerine g\u00f6nderdikleri telgraf ve dilek\u00e7elerin t\u00fcm\u00fcnde \u00fclkelerini \u2018K\u00fcrdistan\u2019 diye adland\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Dersim\u2019de \u2018K\u0131rmanciye\u2019 ve \u2018K\u00fcrdistan\u2019 s\u00f6zc\u00fckleri aras\u0131nda hi\u00e7 fark yoktur\u2026 Yine Dersim\u2019de \u00fclke ad\u0131 ya da \u2018K\u0131rmanciye\u2019 ve \u2018K\u00fcrdistan\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, sadece Dersim i\u00e7in de\u011fil, ister \u2018K\u0131rmanc\u2019 ister \u2018Zaza\u2019 ister \u2018Kur\u2019 veya \u2018Kurd\u2019 olsun, b\u00fct\u00fcn K\u00fcrt ulusunun \u00fclkesinin ad\u0131 olarak kullan\u0131l\u0131r.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (17)<\/p>\n<p>Mustafa D\u00fczg\u00fcn di\u011fer bir yaz\u0131s\u0131nda da ayn\u0131 konuya de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cS\u00f6zgelimi Dersimliler kendi \u00fclkelerini K\u0131rmanciye (yani K\u00fcrdistan-M. D.), kendilerini de K\u0131rmanc (yani K\u00fcrt-M. D.) diye adland\u0131r\u0131rlar \u00f6teden beri.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (18)<\/p>\n<p>Dersimli Z\u0131lfi\u2019ye g\u00f6re ise \u201cK\u0131rmanciye\u201d, \u201cK\u00fcrtl\u00fck\u201d anlam\u0131na gelir (19).<\/p>\n<p>Burada \u015eerefhan\u2019\u0131n bir a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmakta yarar var. Ona g\u00f6re, \u00c7emi\u015fgezek vilayeti bir zamanlar K\u00fcrdistan ad\u0131yla tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.\u00a0<strong><em>\u201c\u00d6yle ki berat ve emirnamelerde ve di\u011fer sultanl\u0131k belgelerinde bu ad ge\u00e7ti\u011f\u0131 zaman, yaln\u0131z bu vilayet anla\u015f\u0131l\u0131r; ayr\u0131ca K\u00fcrtler aras\u0131nda K\u00fcrdistan s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ge\u00e7tik\u00e7e, bundan yaln\u0131z \u00c7emi\u015fgezek vilayeti kastedilir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (20)<\/p>\n<p>Piran gibi ba\u015fka baz\u0131 y\u00f6relerde D\u0131m\u0131liler, yukar\u0131daki \u201cK\u0131rmanciye\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne kar\u015f\u0131l\u0131k \u201cK\u0131rdane\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullan\u0131rlar. Bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn as\u0131l anlam\u0131 \u201cK\u00fcrtvari\u201d, \u201cK\u00fcrtl\u00fc\u011fe uygun\u201d, \u201cK\u00fcrtl\u00fck\u201d olmakla birlikte K\u00fcrtlerin (K\u0131rdlerin) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer anlam\u0131na da gelir.<\/p>\n<p>Dersim D\u0131m\u0131lilerinin kulland\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u0131rmanciye\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile di\u011fer baz\u0131 D\u0131m\u0131lilerin kulland\u0131\u011f\u0131 \u201cK\u0131rdane\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn anlam\u0131na denk d\u00fc\u015fen \u201cKurdewari\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de \u0130ran ve Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019ndaki K\u00fcrtler taraf\u0131ndan yer yer \u201cK\u00fcrdistan\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin Naley C\u00fbdayi\u2019de\u00a0<strong><em>\u201cKurdewar\u00ee, ey wulat\u00ee cwanekem\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(Kurdewari, ey g\u00fczel \u00fclkem) derken \u015fair H\u00eam\u0131n\u2019\u0131n \u201cKurdewari\u201dden kastetti\u011fi budur. \u015eair Hejar\u2019in s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde ve Ferheng\u00ee Mehabad\u2019da \u201cKurdewari\u201dnin bu anlama geldi\u011fi belirtilir. D. \u0130zoli\u2019nin s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde ise ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fck, as\u0131l anlam\u0131yla,\u00a0<strong><em>\u201cK\u00fcrde ve K\u00fcrt geleneklerine uygun\u201d\u00a0<\/em><\/strong>diye a\u00e7\u0131klan\u0131r.<\/p>\n<p>\u00d6te yandan\u00a0<strong><em>\u201c\u2026 Dersim K\u0131rmanclar\u0131 kendi dillerine de \u2018K\u0131rmanci derler\u2026 Dersim\u2019de Kurmanc leh\u00e7esine \u2018K\u0131rdaski\u2019 derler.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(21)<\/p>\n<p>Z\u0131lfo Xaskar da bu konuya de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cDersim\u2019de halk\u0131n hemen hepsi kendini \u2018Kurmanc\u2019 (K\u00fcrt) diye niteler.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(22)<\/p>\n<p>Xaskar\u2019a g\u00f6re, Dersim\u2019de hem D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fanlar hem de Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015fanlar kendilerine \u201cKurmanc\u201d derler (23).<\/p>\n<p>Bir de \u201cK\u0131rmanc\u201d veya \u201cK\u0131rmanciye\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Dersim ezgileri ve t\u00fcrk\u00fclerinden birka\u00e7 par\u00e7aya bakal\u0131m:<\/p>\n<p>I<\/p>\n<p>DER\u00a0 LA\u00c7\u0130<\/p>\n<p>\u201c\u2026<strong><em>Der\u00ea La\u00e7i b\u0131v\u00easo<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Y\u0131v\u0131s\u00ea m\u0131, gavan o.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>B\u0131ra p\u00earo d\u00ea, na qewxa a\u015fire niya<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Merev\u00ea K\u0131rmanci \u00fb zal\u0131man\u00ea T\u0131rkan o\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(24)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cYanas\u0131 La\u00e7 Deresi<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Yiv\u0131s\u0131m benim, \u00e7etin ge\u00e7ittir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Vurun karde\u015fler, bu a\u015firet kavgas\u0131 de\u011fil<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>K\u00fcrtlerle zalim T\u00fcrklerin sava\u015f\u0131d\u0131r\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<p>II<\/p>\n<p>SEY US\u00caN \u00db SEY RIZA<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 De biye, biye, wela beg\u00ea m\u0131 biye<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>H\u00eaf\u00ea m\u0131 y\u00eano be Sey U\u015f\u00eani<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Haq zaneno reyis\u00ea K\u0131rmanciye\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(25)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Oldu, oldu, [ah] beyim oldu<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Sey U\u015f\u00ean\u2019e hay\u0131flan\u0131yorum<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Tanr\u0131 bilir K\u0131rmancl\u0131\u011f\u0131n (K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn) reisi [idi].\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>III<\/p>\n<p>Seyid R\u0131za\u2019n\u0131n o\u011flu Bava\u2019n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00fczerine yak\u0131lm\u0131\u015f olan bir a\u011f\u0131tta \u015f\u00f6yle denir:<\/p>\n<p>BAVA<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Vaci, vaci, Bavay\u00ea ho ser o vaci<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bavay\u00ea m\u0131 \u015fiyo Xozat<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>C\u00eano padi\u015fayena K\u0131rmanci\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 S\u00f6yliyeyim, s\u00f6yliyeyim, Bavam \u00fczerine s\u00f6yliyeyim<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bavam Hozat\u2019a gitmi\u015f<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>K\u0131rmanc\u0131n (K\u00fcrd\u00fcn) padi\u015fahl\u0131\u011f\u0131n\u0131 alacak\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(26)<\/p>\n<p>IV<\/p>\n<p>Dersim Ayaklanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda hunhar bir bi\u00e7imde katledilip kafas\u0131 kesilen Bextiyaran a\u015fireti reisi Sahin (Sahan, \u015eahan)\u2019in katledili\u011fi (27) \u00fczerine (28) yak\u0131lm\u0131\u015f olan bir a\u011f\u0131tta \u015f\u00f6yle denir:<\/p>\n<p>SAH\u0130N<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Sahin\u00ea m\u0131 ke merdo n\u00eamerdo,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u015eikiyo t\u0131ls\u0131m\u00ea K\u0131rmanciye\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u015eahin\u2019im \u00f6ld\u00fc \u00f6leli<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>S\u00f6nd\u00fc y\u0131ld\u0131z\u0131 K\u00fcrtl\u00fc\u011f\u00fcn!\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(29)<\/p>\n<p>V<\/p>\n<p>Qemo Areyiz adl\u0131 Dersimli ozan K\u0131rmanci (D\u0131m\u0131li) leh\u00e7esiyle s\u00f6yledi\u011fi bir t\u00fcrk\u00fcde \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n<p><strong><em>\u2026 [M\u0131] Hat\u0131r\u00ea xo wast bin\u00fb tever,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Ver\u00ea \u00e7\u00eaveri de guret m\u0131 ra,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>T\u0131rkon\u00ea Anadoliye,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Des hot mordemi dan\u00ea zu mordem ro,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Tey \u00e7ino \u015feref \u00fb cam\u00eardiye.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>M\u0131 va: \u201cHeqo, n\u0131ka b\u0131viy\u00eane<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Na za \u00e7or xort\u00ea K\u0131rmanciye,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Ma ve s\u0131ma ra p\u00earo d\u00ean\u00ea,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Sari b\u0131diyene kerden \u00fb cam\u00eardiye.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..<\/p>\n<p><strong><em>M\u0131 va<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cNajni, m\u0131 ra \u00e7\u0131 wazena?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>To de \u00e7in o goni-qeyret\u00ea K\u0131rmanciye\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(30)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cVedala\u015f\u0131p d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131m<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Evin \u00f6n\u00fcnde \u00e7evremi sard\u0131lar,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Anadolu T\u00fcrkleri, on yedi ki\u015fi bir ki\u015fiye vuruyor,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u015eeref ve mertlikten yoksunlar.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cTanr\u0131m\u201d dedim,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u015eimdi olsayd\u0131 burda d\u00f6rt K\u0131rmanciye (K\u00fcrdistan) genci,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Sizinle d\u00f6v\u00fc\u015fseydik de,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>El g\u00f6reydi yap\u0131lan\u0131 ve yi\u011fitli\u011fi.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cYenge, ne istersin benden?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Sende K\u0131rmancl\u0131k (K\u00fcrtl\u00fck) kan\u0131-gayreti yok\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Di\u011fer baz\u0131 Dersim D\u0131m\u0131lilerinin yaz\u0131lar\u0131ndan da \u201cK\u0131rmanc\u201d veya \u201cK\u0131rmanciye\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinin kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131na birka\u00e7 \u00f6rnek verelim:<\/p>\n<p>I<\/p>\n<p><strong><em>\u201cWu\u015f\u00ean Axa way\u0131r\u00ea m\u0131let\u00ea K\u0131rmanciye vi\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(31)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cWu\u015f\u00ean A\u011fa K\u0131rmanc(iye) milletinin sahibi idi\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>II<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Horte ra serr v\u00earen\u00ea ra, dewleta T\u0131rk\u00fb qanun vezena (vejena), vana \u201cNa ra t\u00eapiya bek\u00e7i ley\u00ea dewlet de verver\u00ea p\u00ea\u015fmerg\u00fbn\u00ea K\u0131rmanc\u00fb p\u00earo d\u00ea.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(32)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cAradan y\u0131llar ge\u00e7er, T\u00fcrk devleti yasa \u00e7\u0131kar\u0131r, \u2018Bundan sonra bek\u00e7iler, K\u0131rmanc (K\u00fcrt) pe\u015fmergelerine kar\u015f\u0131 devletin yan\u0131nda d\u00f6v\u00fc\u015fs\u00fcnler\u2019 der.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>III<\/p>\n<p>Burada aktaraca\u011f\u0131m\u0131z metin ise sonralar\u0131 tahrif edilmi\u015ftir. Bu metnin ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cLawik\u00ea ma, sanik\u00ea ma ca roz ve roz b\u00eane vind? Ca ca\u00ea de nam\u00ea K\u0131rmanciye n\u00eavejino? Ca r\u00ea ca\u00ea radun de veng\u00ea ma \u2026 \u201d\u00a0<\/em><\/strong>(33)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cT\u00fcrk\u00fclerimiz, masallar\u0131m\u0131z ni\u00e7in g\u00fcnden g\u00fcne kayboluyor? Ni\u00e7in K\u0131rmanciye\u2019nin ad\u0131 bir yerde \u00e7\u0131km\u0131yor? Ni\u00e7in radyolarda sesimiz\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Daha sonra, yukar\u0131daki metin, D\u0131m\u0131lilerin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131 propagandas\u0131n\u0131 yapan ve Ebubekir Pamuk\u00e7u taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan Ayre dergisinde de yay\u0131nlanm\u0131\u015f, fakat Ayre\u2019de \u201cK\u0131rmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye d\u0131\u015f\u0131nda belki de ilk kez bir metin K\u00fcrt (K\u0131rmanc) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc a\u00e7\u0131s\u0131ndan sans\u00fcre u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r. Ayre\u2019de \u201cK\u0131rmanciye\u201d ile ilgili c\u00fcmlesi \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olan metin \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cLaw\u0131k\u00ea ma, san\u0131k\u00ea ma \u00e7a roz ve roz ben\u00ea vind? \u00c7a cay\u00ea radun de veng\u00ea ma\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(34)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cT\u00fcrk\u00fclerimiz, masallar\u0131m\u0131z ni\u00e7in g\u00fcnden g\u00fcne kayboluyor? Ni\u00e7in radyolarda sesimiz\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Dersim D\u0131m\u0131lilerinin Kurmanc leh\u00e7esi anlam\u0131nda kulland\u0131klar\u0131 \u201cK\u0131rdasi\u201d\/\u201dK\u0131rdaski\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yerine \u201cK\u0131rda\u015fi\u201d\/\u201dK\u0131rda\u015fki\u201d de denebiliyor (Dersim \u015fivesinde \u201cS\u201d ve \u201c\u015e\u201d seslerinin birbirine d\u00f6n\u00fc\u015fmelerine s\u0131k s\u0131k rastlan\u0131r). Yeri gelmi\u015fken belirtelim ki, \u201cK\u0131rda\u015fi\/K\u0131rda\u015fki\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc T\u00fcrk kay\u0131tlar\u0131na ilgin\u00e7 bir bi\u00e7imde girmi\u015f bulunuyor.<\/p>\n<p>1950 y\u0131l\u0131ndaki T. C. Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131 Sonu\u00e7lar\u0131yla ilgili bir kitapta (35), illerdeki \u201canadil itibariyle n\u00fcfus\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, K\u00fcrt\u00e7e ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda \u015fu \u00fc\u00e7 leh\u00e7e yeral\u0131yor: 1)K\u00fcrt\u00e7e\/K\u0131rmancca (Kitapta bu iki s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn \u0130ngilizce kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cKurdish and K\u0131rmanc\u201d bi\u00e7iminde sunuluyor.) 2)K\u0131rda\u015f\u00e7a 3)Zazaca<\/p>\n<p>Kurmancca ve Zazaca\u2019dan ayr\u0131 olarak K\u0131rda\u015f\u00e7a diye bir K\u00fcrt leh\u00e7esinin olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcnce ve \u00f6zellikle de s\u00f6zkonusu kitaba g\u00f6re K\u0131rda\u015f\u00e7an\u0131n en \u00e7ok konu\u015fuldu\u011fu iller g\u00f6z\u00f6n\u00fcne al\u0131n\u0131nca durum anla\u015f\u0131l\u0131yor. Belirtilen bu listede K\u0131rda\u015f\u00e7an\u0131n fazla konu\u015fuldu\u011fu iller s\u0131ras\u0131yla Tunceli, Erzurum ve Erzincan\u2019d\u0131r. Yukar\u0131da K\u0131rdaski veya K\u0131rda\u015fki olarak de\u011findi\u011fimiz ad\u0131n Dersim D\u0131m\u0131li K\u00fcrtleri aras\u0131ndaki kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n T\u00fcrk makamlar\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir ay\u0131r\u0131ma gitmesine yola\u00e7t\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n<p>Ayn\u0131 kayna\u011fa g\u00f6re, K\u00fcrt\u00e7e\/K\u0131rmancca konu\u015fanlar\u0131n say\u0131s\u0131 Tunceli\u2019de 54 056 iken Zaza leh\u00e7esini konu\u015fanlar\u0131n say\u0131s\u0131 3 529\u2019dur. Bu say\u0131lar konuyu daha iyi a\u00e7\u0131\u011fa kavu\u015fturuyor. Bilindi\u011fi gibi Dersim (Tunceli)\u2019de, D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini (kitaptaki ifadeyle Zaza leh\u00e7esini) konu\u015fanlar, Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015fanlardan \u00e7ok daha fazlad\u0131r. Oysa ki burada K\u00fcrt\u00e7e\/K\u0131rmancca konu\u015fanlar\u0131n miktar\u0131n\u0131n D\u0131m\u0131li (Zaza) leh\u00e7esini konu\u015fanlar\u0131nkinden \u00e7ok daha fazla yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Dersim (Tunceli) D\u0131m\u0131lileri kendilerine K\u0131rmanc, leh\u00e7elerine de K\u0131rmanci\/K\u0131rmancki dediklerinden, bu durum s\u00f6zkonusu n\u00fcfus say\u0131m\u0131nda bu bi\u00e7imde yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bu \u00f6rneklerin g\u00f6sterdi\u011fi gibi, hem Dersim D\u0131m\u0131lilerinin, hem genelde \u201cKurmanc\u201d ad\u0131yla tan\u0131nan ve Kuzey K\u00fcrt\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtlerin hem de G\u00fcney K\u00fcrt\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtlerin ayr\u0131 ayr\u0131 kendilerine K\u0131rmanc dediklerini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6rne\u011fin genelde Kurmanc olarak bilinen K\u00fcrtler, \u015eernex (\u015e\u0131rnak), Behdinan ve \u00c7iyay\u00ea Kurm\u00eanc y\u00f6resi gibi bir\u00e7ok y\u00f6rede kendilerine K\u0131rmanc diyorlar. Yani bu s\u00f6zc\u00fck, K\u00fcrdistan\u2019\u0131n Suriye, T\u00fcrkiye, Irak ve \u0130ran i\u015fgalindeki par\u00e7alar\u0131ndaki K\u00fcrtler taraf\u0131ndan bug\u00fcn yer yer kullan\u0131lmaktad\u0131r. G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019daki K\u00fcrtlerin kendilerine K\u0131rmanc (36), leh\u00e7elerine \u201cK\u0131rmanci Xwar\u00fb\u201d (G\u00fcney K\u0131rmanccas\u0131); Kurmanci ad\u0131yla tan\u0131nan ve K\u00fcrdistan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye par\u00e7as\u0131ndaki K\u00fcrtlerin \u00e7o\u011funlu\u011funca konu\u015fulan leh\u00e7eye ise \u201cK\u0131rmanci Ser\u00fb\u201d (Kuzey K\u0131rmanccas\u0131) dediklerini biliyoruz. Bir\u00e7ok yaz\u0131l\u0131 kaynakta da yine Kurmanc yerine K\u0131rmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kullan\u0131l\u0131r (37). \u00d6rne\u011fin Ehmed\u00ea Xani\u2019nin Mem \u00fb Zin\u2019indeki Kurmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, baz\u0131 Mem \u00fb Zin metinlerinde K\u0131rmanc bi\u00e7iminde kullan\u0131l\u0131r. \u00d6te yandan K\u0131rmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de bazen \u201cK\u0131rmac\u201d veya \u201cK\u0131rma\u00e7\u201d (38) bi\u00e7iminde kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Nitekim \u00fcnl\u00fc K\u00fcrt kad\u0131n \u015fair ve tarih\u00e7isi Mest\u00fbre Xan\u0131mi Erdelan, tarihinde K\u0131rmac s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullan\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde Muhemmed Emini Gulustane, \u201cMucmelu\u2019l-Tewarix\u00ea Ef\u015fariye we Zendiye\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda, S\u00fcleyman Pa\u015fay Baban\u2019dan s\u00f6zederken \u201cS\u0131l\u00eaman Pad\u015fay K\u0131rmac Bebe\u201d der (39). Ferhengi Xal\u2019a g\u00f6re de Erdelan \u015fivesinde \u201cK\u0131rmac\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u201cK\u0131rmanc\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r (40).<\/p>\n<p>K\u0131rmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ikinci dedi\u011fimiz di\u011fer anlam\u0131na gelince, Muzaffer Erdost\u2019un \u015eemdinli y\u00f6resiyle ilgili bir ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda bu konu ile ilgili olarak \u015funlar\u0131 okuyoruz:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cA\u015firet, kabilelerden ve hi\u00e7bir kabileye mensup olmayan K\u0131rman\u00e7lardan meydana gelir\u2026 Ba\u015fka mirlerin y\u00f6netiminden \u00e7\u0131karak, ba\u015fka a\u015firet reislerinin bask\u0131s\u0131ndan ka\u00e7arak, bir a\u015firet i\u00e7ine gelerek yerle\u015fmi\u015f \u00fcyeler, aileler ve kabileler, yeni geldikleri a\u015firet ile zamanla kayna\u015f\u0131rlar ve bunlar da zamanla a\u015firet \u00fcyesi say\u0131l\u0131rlar; ama a\u015firetin kan\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mad\u0131klar\u0131 i\u00e7in ayr\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fck bir tabaka muamelesi g\u00f6r\u00fcrler, bunlara k\u0131rman\u00e7 denir (Muzaffer Erdost\u2019un notu: K\u00fcrtlerin b\u00fcy\u00fck bir boyu olan K\u0131rman\u00e7 (Kurman\u00e7) \u015fubesi ile buradaki \u201ck\u0131rman\u00e7\u201d s\u00f6z\u00fcn\u00fc birbirine kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. Burada a\u015firet i\u00e7inde K\u0131rman\u00e7 olmaktan ba\u015fka hi\u00e7bir kan akrabal\u0131\u011f\u0131 olmayanlar anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r)\u201d.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Yine Muzaffer Erdost, ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda \u015f\u00f6yle diyor:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cK\u0131rman\u00e7, a\u015firetinden birey, aile veya kabile halinde ayr\u0131larak bir ba\u015fka a\u015firet i\u00e7ine yerle\u015fmi\u015f olanlard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u0130ran\u2019dan gelen Humaro a\u015fireti m\u0131nt\u0131kas\u0131nda Nerdu\u015fe\u2019ye yerle\u015fen D\u0131ri kabilesi, kendi a\u015firet m\u0131nt\u0131kas\u0131nda kabile say\u0131ld\u0131klar\u0131 halde, Humaro a\u015fireti i\u00e7erisinde k\u0131rman\u00e7 say\u0131lmaktad\u0131rlar.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bir k\u0131rman\u00e7, \u2018m\u00eer\u2019in veya \u2018p\u0131sa\u011fa\u2019n\u0131n k\u0131z\u0131n\u0131, a\u015firet \u00fcyesi say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 halde, a\u015firet kan\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131mad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in alamaz. Ka\u00e7\u0131racak olursa, a\u015firetten kovulur, f\u0131rsat bulunursa \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, mal\u0131 elinden al\u0131n\u0131r. Ayr\u0131ca, k\u0131rman\u00e7, divanhaneye girip oturamaz, sohbete kat\u0131lamaz.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(41)<\/p>\n<ol>\n<li>van Bruinessen, \u0130ran K\u00fcrtleriyle ilgili bir yaz\u0131s\u0131nda, \u201ck\u0131rmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc<strong><em>\u201c\u00c7ift\u00e7ilikte u\u011fra\u015fan ve a\u015firet mensubu olmayan K\u00fcrt\u201d\u00a0<\/em><\/strong>diye a\u00e7\u0131klar (42). Ayn\u0131 yazar, \u201cKurmanc\u201d (Bence bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn \u201cK\u0131rmanc\u201d bi\u00e7iminde olmas\u0131 gerekir-Malmisan\u0131j) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn<strong><em>\u201cKuzey\u2019in ba\u011f\u0131ml\u0131 k\u00f6yl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc\u201d\u00a0<\/em><\/strong>\u00f6rne\u011fin \u00c7atak\u2019\u0131n a\u015firetsiz k\u00f6yl\u00fcleri ile \u015e\u0131rnak ve \u00e7evresindeki\u00a0<strong><em>\u201ca\u015firetsiz (a\u015firetsizle\u015fmi\u015f) k\u00f6yl\u00fcler\u201d<\/em><\/strong>i ifade etti\u011fini, G\u00fcneyde ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00a0<strong><em>\u201ca\u015firet sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 i\u00e7in\u201d<\/em><\/strong>\u00a0kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, D\u0131zeyiler\u2019de ise \u201cgenellikle ba\u011f\u0131ms\u0131z k\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ift\u00e7iler\u201d anlam\u0131nda oldu\u011funu yazar (43).<\/li>\n<\/ol>\n<p>Irak ve \u0130ran K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda\u00a0<strong><em>\u201cMukriyan, Soran ve S\u0131ne (Senendec) halk\u0131, k\u00f6yl\u00fc halka K\u0131rmanc\u201d<\/em><\/strong>\u00a0der (44).<\/p>\n<p>K\u0131rmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc a\u00e7\u0131klayan Heci Ce\u2019fer\u2019e g\u00f6re bu s\u00f6zc\u00fck, Behdinan (Badinan) b\u00f6lgesinde genel olarak K\u00fcrt anlam\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, bazen\u00a0<strong><em>\u201creaya, alt tabakadan halk\u201d\u00a0<\/em><\/strong>anlam\u0131nda da kullan\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin birisine\u00a0<strong><em>\u201cEz ne k\u0131rmanc\u00ea bab\u00ea te me\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(45) (Senin baban\u0131n k\u0131rmanc\u0131 de\u011filim) derken kastedilen budur.<\/p>\n<p>Ayn\u0131 \u015fekilde Yusuf Ziyaeddin Pa\u015fa\u2019n\u0131n K\u00fcrt\u00e7e-Arap\u00e7a s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde, \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u201creaya\u201d anlam\u0131na da geldi\u011fi (46) belirtilir. (Bu s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn Mehmet Emin Bozarslan taraf\u0131ndan \u00e7evrilip yeniden d\u00fczenlenerek 1978\u2019de yap\u0131lan \u0130stanbul bask\u0131s\u0131nda, \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn bu ikinci anlam\u0131na yer verilmemi\u015ftir.) (47)<\/p>\n<p>Bu husus \u0130smail Be\u015fik\u00e7i\u2019nin de dikkatini \u00e7ekmi\u015ftir. Be\u015fik\u00e7i,\u00a0<strong><em>\u201c\u015eeyh, seyit, a\u015firet reisi ve b\u00fcy\u00fck toprak a\u011falar\u0131, kendi deyimleriyle K\u0131rman\u00e7lar\u2019a yani halka k\u0131zlar\u0131n\u0131 vermezler\u201d<\/em><\/strong>\u00a0dedikten sonra konuya \u015f\u00f6yle a\u00e7\u0131kl\u0131k getiriyor:<\/p>\n<p>\u201cK\u0131rman\u00e7, K\u00fcrt demektir. Fakat Do\u011fu\u2019nun feodal egemen s\u0131n\u0131f\u0131 kendini K\u0131rman\u00e7 kabul etmemekte, bu terimi ezilen, s\u00f6m\u00fcr\u00fclen, horlanan K\u00fcrt halk\u0131 i\u00e7in kullanmaktad\u0131r. Bu Osmanl\u0131 devrindeki \u00fcmmet\u00e7ilik ideolojisinin kal\u0131nt\u0131lar\u0131d\u0131r. Fakat K\u00fcrt halk\u0131 ulusla\u015fma s\u00fcrecine girdi\u011fi zaman K\u0131rman\u00e7 de\u011fer kazanacak, a\u015fa\u015f\u0131lay\u0131c\u0131 anlam\u0131n\u0131 kaybedecektir. Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu devrinde horlanan T\u00fcrkmen\u2019in T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n ulusla\u015fmaya ba\u015flamas\u0131yla de\u011fer kazanmas\u0131 gibi\u2026\u201d (ab\u00e7) (48)<\/p>\n<p>\u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de bazen \u201cK\u0131rmanc\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle ayn\u0131 anlamda kullan\u0131l\u0131r. \u00d6rne\u011fin Selmas ve Urmiye y\u00f6resindeki K\u00fcrtler aras\u0131nda, a\u015firetlerden hi\u00e7birine mensup olmayan, temel u\u011fra\u015f\u0131 tar\u0131m ve \u00e7ift\u00e7ilik olan yerle\u015fik k\u00f6yl\u00fclere \u201cKurmanc\u201d denir (49).<\/p>\n<p>\u0130hsan Nuri\u2019nin bu konuda yazd\u0131klar\u0131 da pek farkl\u0131 de\u011fildir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cK\u00fcrdistan\u2019\u0131n R\u0131zaiye ve \u015eahpur kesiminde a\u015firet te\u015fkilat\u0131na mensup olanlar kendilerine Kurd, tar\u0131mla u\u011fra\u015fan di\u011fer kesime de Kurmanc ad\u0131n\u0131 verirler. Bu Kurmanclar da kendilerine Kurd diyorlar. Bu a\u015firetler kendilerini Kurd milletinin Kurmanc b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden sayarlar ama di\u011ferleriyle aralar\u0131nda ne dil ne de g\u00f6renek ve al\u0131\u015fkanl\u0131klar y\u00f6n\u00fcnden farkl\u0131l\u0131k yoktur.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (50)<\/p>\n<p>Tewfiq\u00a0Wehbi ile C. J. Edmonds\u2019un a\u00e7\u0131klamas\u0131 keza ayn\u0131 y\u00f6ndedir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cK\u0131rmanc: A\u015firet mensubu olmay\u0131p K\u00fcrt\u00e7e konu\u015fan k\u00f6yl\u00fc.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(51)<\/p>\n<p>\u00dcnl\u00fc K\u00fcrt \u015fairi Melay\u00ea C\u0131ziri\u2019nin bir \u015fiirinde kulland\u0131\u011f\u0131\u00a0<strong><em>\u201cmir \u00fb kurmanc\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(bey ve kurmanc) (52) deyi\u015fini de hat\u0131rlarsak Kurmanc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l \u00f6nce de bu anlam\u0131yla kullan\u0131labilidi\u011fini anlar\u0131z.<\/p>\n<p>Ama \u00fcnl\u00fc K\u00fcrt \u015fairi Ehmed\u00ea Xan\u00ee, 17. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda yazd\u0131\u011fi Mem \u00fb Zin\u2019de, eserinin yaz\u0131l\u0131\u015f nedenini a\u00e7\u0131klarken \u201cEkrad\u201d (Arap\u00e7ada K\u00fcrd s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00e7o\u011fulu) ve \u201cKurmanc\u201d s\u00f6zc\u00fcklerini birlikte ve ayn\u0131 anlamda yani K\u00fcrt anlam\u0131nda kullan\u0131r:<\/p>\n<p>\u201cDa xelq neb\u00eajit\u0131n ku \u201cEkrad<\/p>\n<p>B\u00ea me\u2019r\u00eefet in, b\u00ea esl \u00fb bunyad<\/p>\n<p>Enwa\u2019\u00ea milel xudan k\u0131t\u00eab \u0131n<\/p>\n<p>Kurmanc ten\u00ea di b\u00ea his\u00eab in.\u201d<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p>Ki el \u201cK\u00fcrtler,<\/p>\n<p>Marifetsiz, as\u0131ls\u0131z ve temelsizdir,<\/p>\n<p>\u00c7e\u015fitli milletler kitap sahibidir<\/p>\n<p>Sadece K\u00fcrtler hesaps\u0131zd\u0131rlar\u201d demesin.<\/p>\n<p>Son olarak \u201ckurd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ba\u015fka bir anlam\u0131na da de\u011finerek bu b\u00f6l\u00fcme son verelim. \u00dcnl\u00fc Fars\u00e7a s\u00f6zl\u00fcklerden \u201cFerheng\u00ea Mu\u2019in\u201dde \u201ckurd\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc\u00a0<strong><em>\u201c\u00e7oban, s\u00fcr\u00fc sahibi, g\u00f6\u00e7ebe\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(53) bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131klan\u0131r. \u00d6te yandan\u00a0<strong><em>\u201cOrta\u00e7a\u011fda ya\u015fam\u0131\u015f Arap co\u011frafyac\u0131lar, \u2018kurd\u2019 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc (Arap\u00e7a \u00e7o\u011fulu: ekrad)\u00a0<\/em><\/strong>(54),\u00a0<strong><em>ne Arap ne de T\u00fcrk olan g\u00f6\u00e7ebe ya da yar\u0131-g\u00f6\u00e7ebe a\u015firetler i\u00e7in kullanm\u0131\u015flard\u0131r\u2026\u2026 \u00e7ok seyrek olarak da Arap\u00e7a konu\u015fan g\u00f6\u00e7ebeler bile \u2018ekrad\u2019 diye adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(55)<\/p>\n<p>Kurr<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131lilerin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenlerden baz\u0131lar\u0131, \u00f6nemli bir kan\u0131tm\u0131\u015f gibi Dersim K\u0131rmanclar\u0131n\u0131n (D\u0131m\u0131lilerinin) Kurmanclar\u2019\u0131 \u201cKur\u201d veya \u201cQur\u201d, dillerini ise \u201cK\u0131rdaski\u201d diye adland\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrerler.<\/p>\n<p>Oysa ki Dersim Alevileri \u201cKurr\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc sadece \u201cKurmanclar\u201d i\u00e7in de\u011fil, Kurmanc olsun D\u0131m\u0131li olsun S\u00fcnni K\u00fcrtler i\u00e7in kullan\u0131rlar. Bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kullananlar da sadece Dersimli D\u0131m\u0131liler de\u011fildir. Dersim ve Mara\u015f y\u00f6resinin baz\u0131 Alevi Kurmanclar\u0131 ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc S\u00fcnni Kurmanclar i\u00e7in de kullan\u0131rlar ve bu s\u00f6zc\u00fck D\u0131m\u0131li olsun Kurmanc olsun S\u00fcnnileri k\u00fc\u015f\u00fcmsemek, hafife almak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu anlam\u0131yla \u201cKurr\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, T\u00fcrk\u00e7e\u2019de K\u00fcrtler i\u00e7in \u201ccahil, bilgisiz\u201d anlam\u0131nda -hakaret s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc olarak- kullan\u0131lan \u201ck\u0131rro\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r (56). Nitekim yukar\u0131daki s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn \u201cKuro\u201d bi\u00e7imindeki kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131na da rastlanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin Haydar I\u015f\u0131k\u2019\u0131n Dersimli Memik A\u011fa adl\u0131 roman\u0131nda Memik A\u011fa \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c-Saadettin Efendi, Bertal A\u011fa Xormek a\u015firetinin reisidir.\u00a0\u0130yi bilirsen sen de. Bu a\u015firet \u015fimciyecek devletten yana \u00e7\u0131kt\u0131. \u015e\u0131h Said \u0130syan\u0131\u2019nda Kurolara darbe vurmu\u015ftur.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(57)<\/p>\n<p>\u015e\u00eax Said \u0130syan\u0131nda darbe yiyenlerin sadece Kurmanclar olmad\u0131\u011f\u0131, en az onlar kadar S\u00fcnni D\u0131m\u0131lilerin de darbe yedi\u011fi ise a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n<p><strong>III-DIMIL\u0130<\/strong><\/p>\n<p>Bu s\u00f6zc\u00fck daha \u00e7ok Kurmanclar taraf\u0131ndan kullan\u0131lmak \u00fczere, K\u00fcrtler aras\u0131nda D\u0131m\u0131li, D\u0131mb\u0131li veya D\u0131mli bi\u00e7iminde s\u00f6ylenir. Kemal Bad\u0131ll\u0131, Kurmanclar\u0131n\u00a0<strong><em>\u201cZazalara nadiren Zaza, fakat genel olarak D\u0131m\u0131l\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(58) dediklerini yazar.<\/p>\n<p>\u201cD\u0131m\u0131li\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, yaz\u0131l\u0131 kaynaklarada Dunbuli (59), Dunbeli, D\u00fcnbeli (60) Dunbali (61), Donboli, D\u0131nb\u0131li (62), D\u00fcmb\u00fcli (63), D\u00fcmbeli (64), Dumbili (65), Dumb\u00fcli (66), Dumbuli (67), D\u0131mbeli (Dumbeli) (68), D\u0131mb\u0131l[i] (69) D\u00fcmb\u00fcll\u00fc, D\u0131m\u0131lli, Dumuli, Dum\u0131li, Dumli gibi \u00e7ok de\u011fi\u015fik yaz\u0131l\u0131\u015flarla kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u00d6yle ki bir kitab\u0131n de\u011fi\u015fik sayfalar\u0131nda (70) veya bir kitab\u0131n farkl\u0131 \u00e7eviri ve bask\u0131lar\u0131nda bile bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde ge\u00e7ti\u011fini g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. \u00d6rne\u011fin \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi\u2019nde \u015eerefname\u2019den \u201cDumbuli\u201d bi\u00e7iminde aktar\u0131lan ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fck, \u015eerefname\u2019nin T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisinde \u201cD\u0131nb\u0131li\u201d, K\u00fcrt\u00e7e \u00e7evirisinde ise \u201cDunbuli\u201d bi\u00e7imindedir. Bu de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerin, daha \u00e7ok Arap harflerinin okunu\u015fundaki de\u011fi\u015fiklik ve yanl\u0131\u015fl\u0131klardan kaynakland\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc Dunbuli veya Donboli s\u00f6c\u00fc\u011f\u00fc, Arap alfabesinde DNBLY harfleriyle yaz\u0131l\u0131r. S\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00f6nceden tan\u0131mayanlar \u00e7o\u011fu kez bunu yanl\u0131\u015f okumu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Kaynaklar bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn anlam\u0131 ve k\u00f6keni ile ilgili de\u011fi\u015fik yorumlarda da bulunurlar. Bunlardan baz\u0131lar\u0131 \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cDiyarbak\u0131r, Gen\u00e7, Kulp, \u00e7apak\u00e7ur, Siverek civar\u0131 halk\u0131 ve Dersimliler k\u00e2milen Zaza\u2019d\u0131rlar. Zazalara D\u00fcmbeli derler. Bunu \u2018D\u00fcm-meli yani Meli\u2019nin arkas\u0131na gelen\u2019 yahut \u2018Meli\u2019nin kuyru\u011fu\u2019 gibi bir mana ile tefsir ederler. G\u00fcya K\u00fcrtler Mil ve Zil diye iki esastan do\u011fmu\u015f imi\u015f, D\u00fcmbeli[nin] bu kaynaklardan birine tamamiyle mensup olamayan, yaln\u0131z ata cihetiyle Mil ile bir m\u00fcnasebeti olanlara mahsus bir ad oldu\u011fu s\u00f6ylenir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(71)<\/p>\n<p>Bir ba\u015fka rivayet \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cMevcut rivayetlere g\u00f6re, g\u00fcya bir zamanlar Viran\u015fehir M\u0131lli(Milli) a\u015firetine tabi olmalar\u0131ndan kinaye olarak Zazalara \u2018M\u0131llilerin arkas\u0131, devam\u0131, tabii\u2019 manas\u0131na Dum\u0131lli denmi\u015f ve zamanla bu kelime Dumuli\/D\u0131m\u0131li-Dum\u0131l, D\u0131m\u0131l \u015fekillerine girmi\u015ftir (d\u00fb, Kurman\u00e7\u00e7ada arka, son, sonra, devam veya kuyruk ve tabi anlam\u0131ndad\u0131r\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(72) diyenler oldu\u011fu gibi,\u00a0<strong><em>\u201cDum\u0131l, geni\u015f omuzlu\u201d\u00a0<\/em><\/strong>anlam\u0131na gelir (73) diyenler de vard\u0131r.<\/p>\n<p>Bu rivayet, hi\u00e7 de\u011filse y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda Dersim K\u00fcrtleri aras\u0131nda da yayg\u0131nd\u0131. Mark Sykes, Milli a\u015fireti ba\u015fkan\u0131 \u0130brahim Pa\u015fa\u2019n\u0131n Dersim K\u00fcrtleri aras\u0131nda da sayg\u0131 g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, onun\u00a0<strong><em>\u201cDersim\u2019de muhaf\u0131zs\u0131z olarak seyahat edebilecek tek yabanc\u0131\u201d\u00a0<\/em><\/strong>oldu\u011funu belirttikten sonra \u0130brahim Pa\u015fa\u2019n\u0131n \u015f\u00f6yle dedi\u011fini yazar:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cY\u0131llarca \u00f6nce K\u00fcrtler iki kola ayr\u0131lm\u0131\u015flard\u0131, M\u0131lan ve Zilan olarak. M\u0131lanlar\u0131n 1200 a\u015firetleri vard\u0131; ancak bunlardan ho\u015fnut olmayan Allah bunlar\u0131 sa\u011fa sola da\u011f\u0131tt\u0131. Bunlardan kimi kayboldu ve kimi de ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc. Bu kaybolmaktan kurtulanlar M\u0131lanlar\u2019\u0131n ba\u015f\u0131 olarak bana sayg\u0131 g\u00f6sterirler.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u0130brahim\u2019in anlatt\u0131\u015f\u0131 hik\u00e2ye Muhammed\u2019den \u00e7ok \u00f6nce olan bir duruma ili\u015fkin. B\u00f6ylece M\u0131lanlar\u2019\u0131n bir k\u0131sm\u0131 H\u0131ristiyan, bir k\u0131sm\u0131 da Yezididirler. M\u0131lan efsanesine g\u00f6re, kendileri \u015eem\u2019in \u00e7ocuklar\u0131d\u0131r ve Arabistan\u2019dan gelmi\u015fler. Ancak Zilanlar do\u011fudan gelmi\u015fler. \u015eimdi bu mu\u011flak efsane ile Dersim\u2019in t\u00fcm K\u00fcrtleri aras\u0131nda da kar\u015f\u0131la\u015f\u0131l\u0131r. Bunu burada durdurarak, bunun de\u011fi\u015fi\u011fi olan bir di\u011fer efsaneye ge\u00e7elim:<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cArabistan\u2019dan gelen M\u0131lanlar, Dersim\u2019de yerle\u015ftiler. Sultan Selim Bat\u0131 K\u00fcrdistan\u2019\u0131 fethetti\u011fi zaman, veziri g\u00f6rd\u00fc ki K\u00fcrtler Dersim\u2019in da\u011f eteklerinde ba\u015f\u0131bo\u015f gezmekte ve b\u00f6lge g\u00f6\u00e7ebelerle dolu. Bundan \u00f6t\u00fcr\u00fc vezir, isteyenlerin evler yap\u0131p yerle\u015febilece\u011fini, \u00e7ad\u0131rda ya\u015famak isteyenlerin ise \u00e7ad\u0131rlar\u0131n\u0131 al\u0131p g\u00fcneye inmelerini emretti. Baz\u0131lar\u0131 ev yapt\u0131lar, T\u00fcrk\u00e7e \u00f6\u011frenip kad\u0131nlar\u0131na pe\u00e7e giydirdi[ler]; baz\u0131lar\u0131 Dersim\u2019in ula\u015f\u0131lmaz doruklar\u0131na ka\u00e7t\u0131lar; baz\u0131lar\u0131 da g\u00fcneye indiler. \u0130\u015fte \u0130brahim Pa\u015fa bu g\u00fcneye inenlerin ba\u015f\u0131d\u0131r.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (74)<\/p>\n<p>Karl Hadank gibi Baz\u0131 yabanc\u0131 yazar ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, D\u0131m\u0131lilerin ve Goranlar\u0131n k\u00f6ken olarak da K\u00fcrt olmad\u0131klar\u0131n\u0131, Deylemlilerin soyundan olduklar\u0131n\u0131 ve Hazar Denizi\u2019nin g\u00fcneybat\u0131s\u0131ndan geldiklerini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bunlara g\u00f6re \u201cD\u0131m\u0131li\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de \u201cDeylem\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden kaynaklan\u0131r. \u00d6rne\u011fin Artur Christensen\u2019e g\u00f6re, \u201cDeylem\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, seslerin yer de\u015fi\u015ftirmesi (m\u00e9tath\u00e8se) sonucu \u201cD\u0131mli\u201dye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr (75). Ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fleri ara\u015ft\u0131rmadan benimseyen K\u00fcrt ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 da vard\u0131r. Bir varsay\u0131m olarak ortaya at\u0131lan ve d\u00f6ne dola\u015fa bug\u00fcn adeta ger\u00e7ekmi\u015f gibi s\u00f6zkonusu \u00e7evrelerce kabul edilen bu iddialar ile ilgili ikna edici kan\u0131tlar ileri s\u00fcr\u00fclebilmi\u015f de\u011fildir. \u00d6rne\u011fin \u201cD\u0131m\u0131li\u201dnin \u201cDeylem\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edenler \u201cDunbuli\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn neyin nesi oldu\u011funu izah etmemi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Kan\u0131mca \u201cD\u0131m\u0131li\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, \u201cDunbuli\u201d veya \u201cDunbeli\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fram\u0131\u015f\u00a0bi\u00e7imidir. Bu kan\u0131ya \u015furadan var\u0131yorum:<\/p>\n<p>1)Her\u015feyden \u00f6nce, bug\u00fcn de Motkan ve Sason gibi baz\u0131 y\u00f6relerde Zazalar \u201cD\u0131mb\u0131lan\u201d ad\u0131yla an\u0131lmaktad\u0131rlar (s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn sonundaki \u201c-an\u201d, \u00e7o\u011ful ekidir).<\/p>\n<p>2)Peter Lerch, 1850\u2019lerde Palu\u2019nun kuzeyindeki Dumbeli a\u015firetinin Zazaca konu\u015ftu\u011funu yazar.<\/p>\n<p>3)Bir\u00e7ok tarih\u00e7i, Xoy (Hoy) y\u00f6resinde Dunbulilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 yazar. \u015eerefname\u2019de bunlar\u0131n aslen Yezidi olduklar\u0131 ve C\u0131zira Boxtan (Botan) y\u00f6resinden oraya gittikleri belirtilir. Acaba bunlar\u0131n bug\u00fcnk\u00fc D\u0131m\u0131lilerle ili\u015fkisi nedir?<\/p>\n<p>D\u0131nbili ad\u0131n\u0131n yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda \u00e7ok de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde ge\u00e7ti\u011fini daha \u00f6nce belirtmi\u015ftik. D\u0131nb\u0131li ad\u0131ndaki K\u00fcrt kabilesinden s\u00f6zeden -bildi\u011fimiz- en eski tarih\u00e7i Mesudi\u2019dir. Ar\u015fak Poladyan\u2019\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Mesudi (\u00f6l\u00fcm tarihi: 956), ad-Dababile (Dunbili) kabilesinin Suriye\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazar (Poladyan\u2019\u0131n kitab\u0131nda \u201cad-Dababile\u201d olarak ge\u00e7en ad\u0131n ed-Denabile olmas\u0131 gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Arap\u00e7a\u2019da Dunbil s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00e7o\u011fulu Debabile de\u011fil, Denabile\u2019dir) (76).<\/p>\n<ol start=\"14\">\n<li>y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f olan Mecdeddin Yakub Firuzabadi (1329-1414) de Arap\u00e7a olarak yazd\u0131\u011f\u0131 El-Kamusu\u2019l-Muhit adl\u0131 \u00fcnl\u00fc s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde, bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn do\u011fru bi\u00e7iminin Dunbul oldu\u011funu ve bunun daha \u00f6nceleri Musul civar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f olan bir K\u00fcrt a\u015firetinin ad\u0131 oldu\u011funu kaydeder (77). Firuzabadi\u2019nin bu a\u00e7\u0131klamas\u0131, hem bug\u00fcnk\u00fc D\u0131m\u0131li s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn asl\u0131n\u0131, hem de bunun bir K\u00fcrt a\u015firetinin ad\u0131 olmas\u0131n\u0131 belirtmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn ge\u00e7ti\u011fi en eski yaz\u0131l\u0131 kaynaklardan biri olan \u201cMesaliku\u2019l-Ebsar Fi Memaliki\u2019l-Esmar\u201ddan yap\u0131lan al\u0131nt\u0131larda ise Dunbuli bi\u00e7iminde oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu kitab\u0131nda, Fadlullah \u0130bnu\u2019l-Umeri \u015eehabuddin Ehmed (1301-1349), Dunbulilerin -Musul\u2019un kuzeydo\u011fusundaki- Meqlub ve Muxtar (Maklub ve Muhtar) da\u011flar\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 yazar (78).<\/p>\n<p>Dunbulilerin K\u00fcrt olduklar\u0131 genellikle kabul edilir. \u00d6rne\u011fin bu s\u00fclaleye mensup olup 995\u2019te \u00f6len bir bey, Emir S\u00fcleyman Kurd ad\u0131yla bilinir. Tarihsel kaynaklar\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, ayn\u0131 s\u00fclaleye mensup olan beylerden Emir Ehmed Beg\u2019in (\u00f6l\u00fcm tarihi: 1472) K\u00fcrt\u00e7e bir divan\u0131 vard\u0131 ve bu divan K\u00fcrtler aras\u0131nda Haf\u0131z-\u0131 \u015eirazi\u2019nin divan\u0131 kadar de\u011ferliydi. Ehmed Beg ayr\u0131ca Haf\u0131z\u2019\u0131n gazellerini muhammes olarak K\u00fcrt\u00e7ele\u015ftirmi\u015fti. Papazyan\u2019\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Dunbuli K\u00fcrtlerinden Ehmed Xan el-Dunbul\u00ee\u2019nin o\u011flu Rustem Xan, yazd\u0131\u011f\u0131 \u201c\u0130\u015farat\u00fc\u2019l-Mezahib\u201d ve \u201c\u0130\u015farat\u00fc\u2019l-Edyan\u201dda, \u2018Ebdurrezaq \u0130bn Necef Quli Xan Dunbuli de 1850\u2019de yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cTarix\u00ea Denabil\u201dde (Dunbulilerin Tarihi\u2019nde) Dunbuli\u2019lerin \u015eii inanc\u0131na ba\u011fl\u0131 K\u00fcrtler oldu\u011funu yazarlar.<\/p>\n<p>Basile Nikitine\u2019in Fars\u00e7a bir el yazmas\u0131ndan aktard\u0131\u011f\u0131 bir b\u00f6l\u00fcmde, Dunbulilerin (Donbolilerin) adlar\u0131n\u0131 \u201cDunbul\u201d (Donbol) kalesinden ald\u0131klar\u0131 belirtilir. Bu kaleden ise bazen Diyarbekir\u2019in da\u011fl\u0131k kesiminde, bazen F\u0131rat Nehri k\u0131y\u0131s\u0131nda, bazen\u00a0<strong><em>\u201cT\u00fcrklerin Karacahisar (Qerecehisar)\u00a0<\/em><\/strong>(79)\u00a0<strong><em>dedi\u011fi fakat Dunbul (Donbol) Kalesi olarak \u00fcnl\u00fc olan\u201d\u00a0<\/em><\/strong>bir kale, bazen de\u00a0<strong><em>\u201cK\u00fcrdistan\u2019\u0131n ortas\u0131ndaki\u201d\u00a0<\/em><\/strong>bir kale diye s\u00f6zedilir (80). Hemen belirtelim ki, Diyar-\u0131 Bekr veya Diyarbekir ad\u0131, bug\u00fcn T\u00fcrk\u00e7e\u2019de Diyarbak\u0131r (81) denilen \u015fehrin\u00a0\u00a0 ad\u0131 olmadan \u00f6nce Yukar\u0131 Dicle B\u00f6lgesinin ad\u0131yd\u0131. \u00d6rne\u011fin 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda yaz\u0131lan bir di\u011fer Fars\u00e7a kayna\u011fa g\u00f6re, Diyarbekir Vilayeti\u2019nin do\u011fusunda B\u00fcy\u00fck Ermenistan ve K\u00fcrdistan, bat\u0131s\u0131nda K\u00fc\u00e7\u00fck Ermenistan ve M\u00fclk-i \u015eam, kuzeyinde Anadolu ve Erzincan, g\u00fcneyinde ise \u015eam ve Arabistan topraklar\u0131 bulunmakta idi (82).\u00a01868-1885 d\u00f6neminde Diyarbekir vilayetine ba\u011fl\u0131 olan sancaklar ise \u015funlard\u0131: 1)Diyarbekir (Siverek, Ergani Madeni, Res\u00fclayn, Lice, Silvan, merkez yani Amid) 2)Mamuret\u00fclaziz 3)Malatya 4)Siirt 5)Mardin (83). Fars\u00e7a metinde s\u00f6zkonusu edilen Diyarbekir s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de bu eski Diyarbekir vilayeti anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Nitekim D\u0131m\u0131liler bug\u00fcn de ad\u0131ge\u00e7en bu b\u00f6lgede ya\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n<p>Dunbul kalesi hakk\u0131ndaki benzer bir a\u00e7\u0131klamay\u0131 da Ali Ekber D\u00eahxuda yapar:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cDunbul, Diyarbekir y\u00f6resindeki bir da\u011f\u0131n ad\u0131d\u0131r. Azerbeycan Dunbulilerinin reisleri aslen bu y\u00f6redendirler ve K\u00fcrdistan\u2019da Dummel\/Zaza diye \u00fcnl\u00fcd\u00fcrler.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (84)<\/p>\n<p>Dunb\u0131l (Dunbul) kalesinin \u201cSenc\u0131ran Da\u011f\u0131\u201dnda oldu\u011funu yazan (85) kaynaklar da vard\u0131r. Ad\u0131 ge\u00e7en \u201cSenc\u0131ran Da\u011f\u0131\u201d, b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131kla Yezidilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 -ve K\u00fcrtlerin \u015e\u0131ngar veya \u015eengal dedi\u011fi- Sincar Da\u011f\u0131\u2019d\u0131r.<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131lilerin K\u00fcrt olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden baz\u0131 yazarlar\u0131n kabul etmek istememesine kar\u015f\u0131n bu a\u00e7\u0131klamlar, \u0130ran s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7indeki Xoy y\u00f6resi Dunbulileri ile konumuz olan Kuzey K\u00fcrdistandaki D\u0131m\u0131lilerin ili\u015fkisini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131lilerin bug\u00fcn ya\u015fad\u0131klar\u0131 Kuzeybat\u0131 K\u00fcrdistan\u2019a ne zaman geldikleri konusu hen\u00fcz tart\u0131\u015fmal\u0131 olmakla birlikte \u0130shak Sunguro\u011flu\u2019dan aktard\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fu a\u00e7\u0131klamalar, hem Dersim D\u0131m\u0131lilerinin -yazar\u0131n deyi\u015fiyle Dinbillilerinin- Irak\u2019tan Dersim\u2019e g\u00f6\u00e7eden K\u00fcrtler olmas\u0131n\u0131 ifade etmesi hem de bunlar aras\u0131nda Alevili\u011fin yay\u0131lmas\u0131na yer ve ki\u015fi adlar\u0131 belirterek de\u011finmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem arzetmektedir. Sunguro\u011flu \u015f\u00f6yle yazmaktad\u0131r:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 \u015eah \u0130smail ise, zaptetti\u011fi b\u00f6lgelerde emniyeti temin etmek i\u00e7in kendi tebaas\u0131ndan olan Dinbilli a\u015firetini tedibe giri\u015fince etraf\u0131nda bulunan b\u00fct\u00fcn Irak K\u00fcrtleri korkular\u0131ndan bat\u0131ya do\u011fru ka\u00e7ma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015flar ve gelip Van, Bitlis, Diyarbekir, Harput gibi da\u011fl\u0131k b\u00f6lgelerine yay\u0131lm\u0131\u015flar ve bunlardan bir k\u0131sm\u0131 bilhassa sarp da\u011flara ve vah\u015fi me\u015fe ormanlar\u0131na sahip ve ayn\u0131 zamanda yol u\u011fra\u011f\u0131 da olmayan Dersim\u2019i bir yurd olarak se\u00e7mi\u015fler ve buraya yerle\u015fmi\u015flerdi.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 [\u015eah \u0130smail] Bu c\u00fcmleden olarak Rumyeli Nur Ali Halife nam\u0131nda bir K\u0131z\u0131lba\u015f \u015feyhini de \u00c7emi\u015fgeze\u011fe g\u00f6ndermi\u015fti. O zaman \u00c7emi\u015fgezek emiri bulunan Hac\u0131 R\u00fcstem, Nur Ali\u2019yi memlekete sokm\u0131yaca\u011f\u0131 ve kar\u015f\u0131 koyaca\u011f\u0131 yerde, bil\u00e2kis \u015fehri bu halifeye terk ile savu\u015fup \u015eah \u0130smail\u2019in yan\u0131na gitmi\u015fti\u2026 Nur Ali uzun zaman \u00c7emi\u015fgezek\u2019te kald\u0131, \u00c7emi\u015fgezek ve Dersim\u2019de durmadan \u00e7al\u0131\u015farak \u015eiili\u011fi halka a\u015f\u0131lad\u0131, bu tohumlar, yerli halk ile Dersim\u2019e yerle\u015fen Irak K\u00fcrtleri aras\u0131nda bir mezhep fark\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla \u00e7etin bir d\u00fc\u015fmanl\u0131k meydana getirdi, ard\u0131 aras\u0131 kesilmeyen Dersim isyanlar\u0131 i\u015fte bu tarihten sonra ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (86)<\/p>\n<p>Baz\u0131 kaynaklar Dunbulilerin daha \u00f6nce \u015eafii mezhebine mensup olduklar\u0131n\u0131 da yazarlar (87).<\/p>\n<p>Hemen belirtelim ki b\u00fct\u00fcn D\u0131m\u0131lilerin bug\u00fcn bulunduklar\u0131 b\u00f6lgelere birlikte de\u011fil de de\u011fi\u015fik zamanlarda gelmi\u015f olmalar\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>4)Dunbuli s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcndeki \u201cNB\u201d seslerinin giderek kolay s\u00f6yleyi\u015f bi\u00e7imine, yani \u201cMB\u201d\u2018ye ve nihayet \u201cM\u201d sesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc ve s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn D\u0131mb\u0131li ve D\u0131m\u0131li (Dumuli) bi\u00e7imlerini ald\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor. \u201cNB\u201d seslerinin K\u00fcrt\u00e7ede \u201cMB\u2019ye ve giderek \u201cM\u201d sesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcne dair bir\u00e7ok \u00f6rnek bulunmaktad\u0131r. Burada bunlardan sadece birka\u00e7\u0131n\u0131 hat\u0131rlatal\u0131m:<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde_________\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 T\u00fcrk\u00e7e anlam\u0131<\/p>\n<p>NB\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.MB\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.M<\/p>\n<p>\u015fenbe\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..sembe\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u015feme\u2026\u2026\u2026.-\u2026\u2026.cumartesi<\/p>\n<p>s\u0131nbore\u2026\u2026\u2026\u2026..s\u0131mbore\/sembure\u2026.s\u0131more\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026sincap<\/p>\n<p>m\u0131sk \u00fb \u2018enber\u2026..m\u0131sk \u00fb \u2019ember\u2026\u2026\u2026.m\u0131sk \u00fb \u2019emer\u2026..misk ve amber<\/p>\n<p>tenbel\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..tembel\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.temel\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..tembel<\/p>\n<p>enbaz\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..embaz\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u2019emaz\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..arkada\u015f<\/p>\n<p>tenb\u00eeh\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.temb\u00ea\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026tem\u00ea\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026tembih<\/p>\n<p>\u2019enber\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2019ember\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2019emer\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..amber<\/p>\n<p>\u015eerefname\u2019nin D\u0131nb\u0131li beyleri ile ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, D\u0131nb\u0131lilerin [C\u0131zira] Boxtan (Botan) vilayetinden giderek Xoy y\u00f6resine yerle\u015ftikleri, ba\u015flang\u0131\u00e7ta Yezidi dinine mensup olduklar\u0131 ve K\u00fcrtler aras\u0131nda onlara D\u0131nb\u0131li Boxt denildi\u011fi belirtilir. Nitekim bug\u00fcn de Cizre\u2019ye ba\u011fl\u0131 Dunb\u0131lya diye bir k\u00f6y vard\u0131r (baz\u0131 kaynaklarda ad\u0131 Dumbulya veya D\u0131m\u0131lya bi\u00e7iminde ge\u00e7en bu k\u00f6y\u00fcn T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmi\u015f ad\u0131 Erdem\u2019dir). Ayn\u0131 \u015fekilde Dar\u00ea Yeni\/Dara H\u00eani (Gen\u00e7) il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Botiyan k\u00f6y\u00fc sakinleri ve bu adla an\u0131lan a\u015firet de D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fmakta olup Botiyan (Botiyon) ad\u0131n\u0131 korumaktad\u0131rlar.<\/p>\n<ol start=\"19\">\n<li>y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f olan Fars\u00e7a bir kaynakta Dunbeli (Dunb\u0131li)ler konusunda yaz\u0131lanlardan ise bunlar\u0131n \u201cK\u0131z\u0131lba\u015f K\u00fcrt\u201dlerden olduklar\u0131 fakat art\u0131k T\u00fcrk\u00e7e konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011freniyoruz:<\/li>\n<\/ol>\n<p><strong><em>\u201cDunbeli\u2026 bug\u00fcn K\u0131z\u0131lba\u015f taifesinden say\u0131lan bir K\u00fcrt kabilesidir. Hepsi T\u00fcrk\u00e7e konu\u015furlar ve \u015eia-y\u0131 \u0130mamiye\u2019dendirler. Xoy (Hoy) vilayetinde ya\u015farlar\u2026\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(88)<\/p>\n<p>Tarih\u00e7i Muhemed Cemil Bendi Rojbeyani, sonradan T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan bu Xoy Dunbulilerinin eskiden Gorani leh\u00e7esiyle konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 yazar (89).<\/p>\n<p>\u0130ran ve K\u00fcrt kaynaklar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bilgiler, Xoy (Hoy) y\u00f6resi ve Azerbaycan\u2019daki Dunbuli K\u00fcrtlerine mensup baz\u0131 \u015fair ve yazarlar\u0131 tan\u0131mam\u0131z\u0131 sa\u011fl\u0131yor bug\u00fcn (90). Bunlardan Heyran Xan\u0131m, Mehabad\u2019da kurulan Komeley Jiyanewey Kurd\u2019un yay\u0131n organ\u0131 olan Ni\u015ft\u0131man\u2019da K\u00fcrt kad\u0131n \u015fairi diye tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (91).<\/p>\n<p><strong>Yer ve a\u015firet ad\u0131 olarak D\u0131m\u0131li<\/strong><\/p>\n<p>Bug\u00fcn K\u00fcrdistan\u2019\u0131n de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerinde D\u0131m\u0131li\/Dum\u0131li ad\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran baz\u0131 k\u00f6y adlar\u0131 ile ayn\u0131 ad\u0131 ta\u015f\u0131yan Yezidi a\u015firetlerine de rastlan\u0131yor. Bunlardan -daha \u00e7ok yaz\u0131l\u0131 kaynaklara dayanarak- tesbit edebildiklerimiz \u015funlard\u0131r:<\/p>\n<p>1-Diyarbak\u0131r\u2019\u0131n Kulp il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Dumulyan (Balo\u011flu) k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>2-\u00c7emi\u015fgezek il\u00e7esinin Germili (Gedikler) buca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 D\u0131m\u0131li (Ak\u00e7eren\/At\u00e7elen) k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>3-Cizre\u2019ye ba\u011fl\u0131 Dunb\u0131lya (Dumbulya, D\u0131m\u0131lya) k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>Bu k\u00f6y\u00fcn ad\u0131, yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda Dunb\u0131lya, Dumbulya ve D\u0131m\u0131lya bi\u00e7iminde ge\u00e7er ki bunlar, s\u00f6zc\u00fckteki NB-MB-M d\u00f6n\u00fc\u015fmesini yans\u0131tmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>4-Bing\u00f6l\u2019\u00fcn Ki\u011f\u0131 il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 D\u0131mlag\/D\u0131mlek (Kara\u00e7ubuk) k\u00f6y\u00fc.<\/p>\n<p>5-Abowian, 1848\u2019de Palu\u2019nun kuzeyindeki D\u0131mbeli (Dumbeli) k\u00f6y\u00fcnden s\u00f6zeder (92).<\/p>\n<p>6-Bug\u00fcn Suriye s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde bulunan \u00c7iyay\u00ea Kurm\u00eanc y\u00f6resinde \u2018Efrin kazas\u0131n\u0131n Reco nahiyesine ba\u011fl\u0131 Dumuliya ad\u0131nda bir k\u00f6y bulunmaktad\u0131r. Resm\u00ee ad\u0131 Dumbulli olan bu k\u00f6y\u00fcn sakinleri Kurmanc leh\u00e7esini konu\u015furlar.<\/p>\n<p>7-\u0130ran\u2019da Hervabad y\u00f6resinde Donboli ve Ehr y\u00f6resinde Dumuli (Dumulu) adlar\u0131yla birer \u015eii k\u00f6y\u00fc bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>8-Baz\u0131 T\u00fcrk kaynaklar\u0131, Bong\u0131la (Solhan)\u2019daki \u00c7anmerik ve \u00c7olemerik D\u0131m\u0131lilerinin (Zazalar\u0131n\u0131n) Diyarbak\u0131r\u2019\u0131n Hazro ve Mardin\u2019in \u00c7aymaz\u2019daki Dumbulan a\u015fireti ile ili\u015fkileri oldu\u011funu kaydederler (93).<\/p>\n<p>9-Yusuf Ziyaeddin Pa\u015fa, D\u0131nb\u0131lan\u2019\u0131n, \u015eirvan a\u015firetlerinden biri oldu\u011funu yazar (94).<\/p>\n<p>10-Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda bulunan D\u0131hok ile yukar\u0131da bir vesileyle ad\u0131 ge\u00e7en Meqlub Da\u011f\u0131 aras\u0131da bulunan \u015e\u00eaxan b\u00f6lgesindeki bir\u00e7ok k\u00f6yde Yezidi a\u015firetlerinden biri olan Dum\u0131li a\u015fireti (95) ya\u015famaktad\u0131r. Baz\u0131 kaynaklarda bu a\u015firetin ad\u0131 \u201cDom\u0131li\u201d bi\u00e7iminde ge\u00e7er. J. Campanile\u2019nin 1818\u2019de yay\u0131nlanan eserinde, ad\u0131ge\u00e7en Yezidi Dumbeli a\u015firetinin de ayn\u0131 a\u015firet veya onun bir kolu oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Bundan hareketle, bu a\u015firetin ad\u0131n\u0131n eskiden Dumbeli iken sonradan Dum\u0131li (veya Dom\u0131li) bi\u00e7imini ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr (96).<\/p>\n<p>Bu vesileyle kimi Yezidi a\u015firetlerinin ad\u0131n\u0131n, bug\u00fcnk\u00fc baz\u0131 D\u0131m\u0131li (Zaza) yerle\u015fim birimlerinin ad\u0131 olarak ya\u015fad\u0131\u011f\u0131na dair bir \u00f6rne\u011fi hat\u0131rlatal\u0131m: Halen G\u00eal (E\u011fil) il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 bulunan Q\u0131z\u0131lan (Q\u0131zlan) ad\u0131nda bir k\u00f6y bulunmaktad\u0131r. Bu k\u00f6y\u00fcn sakinleri D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015furlar. 1894\u2019te yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan \u201cEl Hediyye\u2019l-Hemidiyye Fi\u2019l-Luxeti\u2019l-Kurdiyye\u201d adl\u0131 s\u00f6zl\u00fckten, \u201cQ\u0131z\u0131lan\u201d\u0131n (97) bir Yezidi a\u015firetinin ad\u0131 oldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz.<\/p>\n<p>Yezidilerle D\u0131m\u0131lilerin inan\u00e7 ve gelenekleri aras\u0131ndaki benzerlikler<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131lilerle Yezidilerin ili\u015fkisini g\u00f6steren ba\u015fka belirtiler de vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin D\u0131m\u0131liler aras\u0131nda, \u00f6zellikle de Alevi olan D\u0131m\u0131liler aras\u0131nda halen ya\u015f\u0131yan baz\u0131 gelenek ve t\u00f6relerin Yezidilerinki ile b\u00fcy\u00fck benzerlik g\u00f6stermesi dikkat \u00e7ekicidir (Konu ile ilgili kaynaklaradan baz\u0131lar\u0131nda Alevi yerine K\u0131z\u0131lba\u015f s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kulan\u0131lmakta ise de biz genel olarak Alevi s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanaca\u011f\u0131z). Bu konu ba\u015fl\u0131ba\u015f\u0131na bir inceleme konusudur ve bildi\u011fim\u0131z kadar\u0131yla bug\u00fcne dek \u00fczerinde yeterince durulmam\u0131\u015f, inan\u00e7 ve amel y\u00f6n\u00fcnden K\u00fcrt Alevili\u011fi ile Yezidilik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu konuda bir fikir vermek i\u00e7in biz burada sadece birka\u00e7 hususu hat\u0131rlataca\u011f\u0131z. Yanl\u0131\u015f bir anla\u015f\u0131lmaya meydan vermemek i\u00e7in \u015fu hususu belirtmekte de yarar var: A\u015fa\u011f\u0131da Yezidilikle olan benzerlikleri \u00fczerinde durdu\u011fumuz Alevilik, sadece Dersim D\u0131m\u0131li (K\u0131rmanc) Alevili\u011fi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Bunlar\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc K\u00fcrt olmayan di\u011fer Aleviler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir (98).<\/p>\n<p>1)S\u00fcnni-\u015eafii D\u0131m\u0131lilerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Piran y\u00f6resinde her y\u0131l May\u0131s ay\u0131 ortalar\u0131nda kutlanan Roj\u00ea Ziyar bayram\u0131 (99) ile Yezidilerin \u201cCemayi\u201d g\u00fcn\u00fc kutlamlari aras\u0131ndaki benzerlikler (100).<\/p>\n<p>2)D\u0131m\u0131lilerin -\u00f6zellikle Dersim Alevilerinin- ve Yezidilerin g\u00fcne\u015fe verdi\u011fi \u00f6nem<\/p>\n<p><strong><em>\u201cNamaz k\u0131lacak olan Yezidi, g\u00fcne\u015f do\u011funca veya bat\u0131nca ona do\u015fru y\u00f6nelir ve \u00fc\u00e7 defa r\u00fck\u00fba var\u0131r\u2026 Yezidi dualar\u0131 d\u00f6rt tanedir:<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>1-Sabah duas\u0131: Arap\u00e7a-K\u00fcrt\u00e7e kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 uzun bir duad\u0131r.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>2-Evger duas\u0131: Bu dua, di\u011ferinden daha uzun olup yine sabahlar\u0131 okunur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>3-G\u00fcne\u015f bat\u0131\u015f duas\u0131: 53 duadan meydana gelen bu duaya g\u00fcne\u015f duas\u0131 da derler. G\u00fcne\u015f batt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada bu dua okunur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>4-Ak\u015fam duas\u0131: Buna \u015fehadet duas\u0131 da derler. Yata\u011fa girince okunur\u2026. Yezidilerin g\u00fcne\u015f ve aya tapt\u0131klar\u0131na dair yanl\u0131\u015f telakki, y\u00fcce Tanr\u0131 (Melek T\u00e2vus)\u2019n\u0131n \u2018Ay ve karanl\u0131\u011f\u0131n efendisi\u2019 ve \u2018g\u00fcne\u015f ve ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131n efendisi\u2019 olarak g\u00f6sterilmesinin neticesidir\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (101)<\/p>\n<p><strong><em>Yezidiler, \u201cAyn\u0131 \u015fekilde sabahleyin g\u00fcne\u015f \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 nereye vurursa oray\u0131 \u00f6perler.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(102)<\/p>\n<p>Dersimlilerde ise\u00a0<strong><em>\u201cak\u015fam yata\u011fa girerken, sabahlar\u0131 kalkarken ve y\u0131kan\u0131rken Hode\u2019ye (Tanr\u0131\u2019ya-Malmisan\u0131j) dua etmek her Dersimlinin borcu say\u0131l\u0131r. Dersimli, sabahlar\u0131 pek erken kalk\u0131p muhte\u015fem da\u011flar aras\u0131ndan do\u011fmakta olan g\u00fcne\u015fin \u015fualar\u0131na kar\u015f\u0131 v\u00fccuduna muhtelif inhina ve hareketler vererek ibadet eder. G\u00fcne\u015fe Tanr\u0131n\u0131n Nuru denir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (103)<\/p>\n<p>Alevi olan Dersim D\u0131m\u0131lileri, g\u00fcne\u015fe \u201cb\u0131mbarek\u201d (m\u00fcbarek) veya \u201cRo\u015ftiya Mehemed-Eli (Hz. Muhammed-Ali\u2019nin Nuru), aya ise \u201cRo\u015ftiya Ana Fatma\u201d (Hz. Fatma\u2019n\u0131n Nuru) der; do\u011fu\u015fu ve bat\u0131\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda g\u00fcne\u015fe dua (104) ederler (105). \u015eu T\u00fcrk\u00fcde oldu\u011fu gibi K\u0131rmanci (D\u0131m\u0131li) leh\u00e7esiyle s\u00f6ylenen baz\u0131 Dersim t\u00fcrk\u00fclerinde g\u00fcne\u015fin \u201cMehemed\u201d (Muhammed) veya \u201cMehemed-Oli (Muhammed Ali) diye adland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cB\u0131ko s\u0131pede ra Mehemed vejiyo<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Na Mehemed-Oli yo\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(106)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cO\u011ful sabahtan Muhammed \u00e7\u0131km\u0131\u015f<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bu Muhammed Ali\u2019dir\u2026\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u201cDersim halk\u0131n\u0131n inanc\u0131na g\u00f6re, sabah ibadet vaktidir\u2026 hay\u0131r ve bereket vaktidir\u2026 Derler ki \u2018Tanr\u0131, kimin erken uyanarak kendisine dua edip and\u0131ktan sonra i\u015fine gitti\u011fini anlamak i\u00e7in sabah erkenden \u00fcmmetine bakar. \u00dcmmetini erken uyanma s\u0131ras\u0131na g\u00f6re derecelendirir. En erken uyanan\u0131n r\u0131zk\u0131n\u0131 kep\u00e7e ile, daha sonra uyanan\u0131nkini avu\u00e7 ile, \u00e7ok ge\u00e7 uyanan\u0131nkini ise ka\u015f\u0131k ile verir\u2026\u2019 Sabah vakti \u00e7ok makbuldur\u2026 sabah ibadeti \u00e7ok \u00e7ok makbuldur.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(107) Dersimli baz\u0131 ozanlar, \u015fiirlerinde bu konular\u0131 i\u015flemi\u015flerdir (108).<\/p>\n<p>Dersimli yazarlardan Munzur \u00c7em de bir yaz\u0131s\u0131nda bu konuya de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cAlevi K\u00fcrtlerde ate\u015f, g\u00fcne\u015f ve ay kutsal olarak bilinirler\u2026.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u2026 G\u00fcne\u015f tanr\u0131ya yak\u0131n d\u00fczeyde kutsall\u0131\u011fa sahiptir. O nedenle de birtak\u0131m zorunlu haller d\u0131\u015f\u0131nda, kurban mutlaka g\u00fcne\u015f do\u011farken ve ona \u00e7evrilerek kesilir. Ay, ayn\u0131 \u015fekilde kutsal olmakla birlikte g\u00fcne\u015ften bir derece daha a\u015fa\u011f\u0131da yer al\u0131r. G\u00fcne\u015f ve ay do\u011farken, y\u00fcz onlara \u00e7evrilir, eller a\u00e7\u0131l\u0131r ve dua edilir. G\u00fcne\u015fe, ayr\u0131ca hastal\u0131k ve \u00f6teki s\u0131k\u0131nt\u0131 anlar\u0131nda da yalvar\u0131l\u0131r, dua edilir. Dua, g\u00fcne\u015fin ve ay\u0131n ad\u0131n\u0131 anarak onlara yalvarma bi\u00e7imindedir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (109)<\/p>\n<p>Dersimli Aleviler, g\u00fcne\u015fe \u00f6ylesine \u00f6nem vermektedirler ki bazan hastalar\u0131n iyile\u015ftirilmesi i\u00e7in bile ona yalvar\u0131rlar (110).<\/p>\n<p>Dersim d\u0131\u015f\u0131ndaki baz\u0131 b\u00f6lgelerde de D\u0131m\u0131lilerin g\u00fcne\u015fi adeta kutsal sayd\u0131klar\u0131 ve onun ad\u0131na yemin i\u00e7tikleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin Piran ve G\u00eal (E\u011fil) y\u00f6resinde g\u00fcnl\u00fck hayatta s\u0131k s\u0131k \u201cIno roj m\u0131 kor ko (b\u0131ko)!\u201d yani \u201c[Yalan s\u00f6yl\u00fcyorsam] G\u00fcne\u015f g\u00f6z\u00fcm\u00fc k\u00f6r etsin!\u201d anlam\u0131nda yemin edilir.<\/p>\n<p>3)Yezidilerde ve D\u0131m\u0131li Alevilerinde X\u0131z\u0131r (H\u0131z\u0131r)\u2019a olan sayg\u0131<\/p>\n<ol>\n<li>Nuri Dersimi\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Dersimlilerin ikinci \u00f6nemli bayram\u0131 H\u0131d\u0131r \u0130lyas bayram\u0131d\u0131r.<strong><em>\u201cOcak ay\u0131n\u0131n sonunda \u00fc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutulur. Bu \u00fc\u00e7 g\u00fcn zarf\u0131nda baz\u0131 k\u0131zlar su i\u00e7mezler ve r\u00fcyalar\u0131nda kendilerine su verecek olan gencin kendilerine ni\u015fanlanaca\u011f\u0131na ve e\u015f olaca\u011f\u0131na inan\u0131rlar. Oru\u00e7tan sonra, kavut dedikleri kavrulmu\u015f bu\u011fdaydan yap\u0131lm\u0131\u015f unu, bir kap i\u00e7erisinde en y\u00fcksek y\u00fckl\u00fck \u00fczerine koyarak etraf\u0131na mumlar yakarlar ve gece Hazreti H\u0131d\u0131r\u2019\u0131n bir i\u015faretini beklerler. Ertesi g\u00fcn\u00fc s\u00f6z\u00fc ge\u00e7en kavut, ya\u011f ve balda pi\u015firilerek kom\u015fulara da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r, sofralar \u00e7ekilerek d\u00fc\u011f\u00fcn bayram edilir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(111)<\/li>\n<\/ol>\n<p>Munzur \u00c7em de ayn\u0131 konuya de\u011finir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 H\u0131z\u0131r\u2019\u0131n Alevi inanc\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemli bir yeri oldu\u011funu belirtmek gerekir. Bu inanca g\u00f6re, H\u0131z\u0131r aksakall\u0131 bir ihtiyard\u0131r. Boz bir at\u0131n s\u0131rt\u0131nda gezer. O, \u2018cant\u00eaz\u0131k\u2019 (tezcanl\u0131) t\u0131r. \u00d6ylesine s\u0131r sahibidir ki her an her yerde haz\u0131r haldedir. O nedenle de dara d\u00fc\u015f\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde hemen hemen her zaman ilk olarak ona seslenilir.\u201d<\/em><\/strong>(112)<\/p>\n<p>Dersimli ozan Wu\u015fen\u00ea\u00a0Tikmeyi (1911-1986), bir deyi\u011finde X\u0131z\u0131r (H\u0131z\u0131r) i\u00e7in \u015f\u00f6yle der:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u00c7\u0131qa kok\u0131m o, cansen\u0131k o, Kal X\u0131z\u0131r o<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Koti veng d\u00ea hem haz\u0131r o hem naz\u0131r o.\u201d<\/em><\/strong>(113)<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7esi:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cNe kadar da ya\u015fl\u0131d\u0131r, tezcanl\u0131d\u0131r, Ya\u015fl\u0131 H\u0131z\u0131r<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Nerede \u00e7a\u011f\u0131rsan hem haz\u0131r hem naz\u0131rd\u0131r.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>G\u00eal (E\u011fil) ve Piran y\u00f6relerinde oldu\u011fu gibi, di\u011fer y\u00f6relerdeki D\u0131m\u0131liler aras\u0131nda da 13 Ocak\u2019a rastlayan Sernewe\u2019den k\u0131sa bir s\u00fcre sonra, X\u0131z \u0130lyas (Xiz Liyas, Xed \u0130las) g\u00fcn\u00fc \u201cqaw\u0131t\u0131\u201d (kavut) haz\u0131rlan\u0131p evde kiler gibi herkesin -\u00f6zellikle \u00e7ocuklar\u0131n- u\u011framad\u0131\u011f\u0131 bir yerde y\u00fcksek\u00e7e bir yere konur. Bir gece orada b\u0131rak\u0131ld\u0131ktan sonra sabahleyin yenir. O gece Xoca X\u0131z\u0131r (Hoca H\u0131z\u0131r)\u2019\u0131n gelip haz\u0131rlanan kavuta dokunabilece\u011fi, bunun da \u00e7ok hay\u0131rl\u0131 ve \u015fans getiren bir \u015fey oldu\u011funa inan\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Sincar Yezidileri de \u015fubat ay\u0131n\u0131n ilk per\u015fembe g\u00fcn\u00fc X\u0131d\u0131r \u0130lyas bayram\u0131n\u0131 kutlar ve bundan \u00f6nceki \u00fc\u00e7 g\u00fcn oru\u00e7 tutarlar. \u00dc\u00e7 g\u00fcn yerine bir g\u00fcn oru\u00e7 tutanlar da vard\u0131r. D\u0131m\u0131liler gibi Sincar Yezdileri de X\u0131d\u0131r \u0130lyas g\u00fcn\u00fc kavut haz\u0131rlay\u0131p tan\u0131d\u0131klara, yak\u0131nlara da\u011f\u0131t\u0131rlar (114). Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n bu bayram\u0131n H\u0131ristiyanlar\u0131n kutlad\u0131\u011f\u0131 bir bayramdan kaynakland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde olduklar\u0131n\u0131 da belirtelim.<\/p>\n<p>4)Dersim\u2019de kutlanan ve baz\u0131 kaynaklarda di\u011fer Alevilerce 21 veya 22 Martta kutland\u0131\u011f\u0131 (115) belirtilen Neweroze (Nevruz) yahut Sultan Newruz bayram\u0131 (116) ile Yezidilerde kutlanan \u201cCejna Sersal\u00ea\u201d (Y\u0131lba\u015f\u0131 Bayram\u0131) (117).<\/p>\n<p>5)Yezidilikte dinsel baz\u0131 tabakalar veya s\u0131n\u0131flar bulundu\u011fu, bunlardan birinden di\u011ferine ge\u00e7ilemedi\u011fi bilinmektedir. Bu bir nevi kast sistemidir. Bu kat\u0131l\u0131kta olmamakla birlikte Dersim Alevileri aras\u0131nda da bunun kal\u0131nt\u0131lar\u0131 denebilecek baz\u0131 belirtilere rastlan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin her zaman olmasa da\u00a0<strong><em>\u201cPir ve rehberler \u00e7o\u011funlukla Kur\u00ea\u015fanl\u0131d\u0131rlar\u2026. Pir ve rehberlere pirlik edenler ise de\u011fi\u015fik a\u015firetlere mensupturlar. \u00d6rne\u011fin S\u00eaydan (S\u00eayd\u00fb), Axu\u00e7an (Axu\u00e7an\u00fb), Bava Mansuriyan (Bava Mansur\u00fb), Dewr\u00eas Cemalan (Dewr\u00eas Cemal\u00fb) a\u015firetleri bu durumdad\u0131rlar\u2026 Ki\u015fi, fiilen dede, rehber veya m\u00fcr\u015fid olarak g\u00f6rev yaps\u0131n yapmas\u0131n, e\u011fer s\u00f6zkonusu a\u015firetlerden biri ise s\u0131radan insanlardan ay\u0131rdedilen bir \u00f6zellli\u011fi, kutsal ki\u015fili\u011fi var demektir. Bu \u00f6zelli\u011fin o a\u015firet veya aileye Tanr\u0131 taraf\u0131ndan kazand\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na inan\u0131l\u0131r. Onlar\u0131n eli \u00f6p\u00fcl\u00fcr ve kendilerine sayg\u0131 g\u00f6sterilir\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7) (118)<\/p>\n<p>6)Yezidilerdeki \u201cBaba \u015eeyh (\u0130htiyar)\u201d, \u201cP\u00eer\u201d, \u201cSultan\u201d, gibi dinsel unvanlar\u0131n Dersim Alevileri aras\u0131nda da bulunmas\u0131 dikkat\u00a0\u00e7ekicidir. \u00d6rne\u011fin Dersim evliyalar\u0131 aras\u0131nda bir\u00e7ok \u201cBava\u201d, \u201cKal\u201d (\u0130htiyar) ve \u201cSultan\u201da rastlan\u0131r: Tuz\u0131k Bava, Kalo S\u0131p\u00ea, Kal Ferat, Kal Mem, Sultan Tehir\u00ea Ser\u00ea Bax\u0131ra S\u0131piye, Sultan Seyd (119) gibi.<\/p>\n<p>7)Yezidilikte \u201cbiray\u00ea axret\u00ea\u201d (ahiret karde\u015fi) se\u00e7me zorunlulu\u011fu ile Dersim Alevili\u011findeki \u201cm\u0131sayiv\u00eani\u201d (musahiplik) uygulamas\u0131 aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck benzerlik vard\u0131r (120). Zaten Dersim D\u0131m\u0131lileri de \u201cmusahip\u201d i\u00e7in \u201cb\u0131ray\u00ea axrete\u201d (ahiret karde\u015fi) derler.<\/p>\n<p>8)Hem Yezidilerin hem de Alevilerin baz\u0131 hayvanlar\u0131 kutsal sayd\u0131klar\u0131 ya da baz\u0131 hayvanlar\u0131n etini yemedikleri bilinmektedir.<\/p>\n<p>\u00d6rne\u011fin Yezidilikte geyik etinin yenmesi yasakt\u0131r. Horoz eti de Yezidi \u015feyh ve m\u00fcritleri i\u00e7in yasakt\u0131r (121).<\/p>\n<p>Aleviler i\u00e7in ise geyik\u00a0<strong><em>\u201ckutsal say\u0131lan hayvanlardand\u0131r, \u00f6ld\u00fcr\u00fclmez\u2026 Horoz s\u00fcslenir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(122) Dersim Alevileri geyik avlamay\u0131 b\u00fcy\u00fck bir g\u00fcnah sayarlar.<\/p>\n<p>9)Hem Yezidilerde hem de Alevilerde b\u0131y\u0131k ve sakala \u00f6nem verildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n<p>Yezidiler sa\u00e7-sakal-b\u0131y\u0131\u011fa, hatta kafa ve y\u00fczdeki b\u00fct\u00fcn k\u0131llara de\u011fer verirler. \u00d6yle ki\u00a0<strong><em>\u201csa\u00e7lar\u0131n\u0131 uzatmalar\u0131, dudaklar\u0131n\u0131, kirpiklerini \u00f6rten ve burun deliklerinden ve kulaklar\u0131ndan \u00e7\u0131kan k\u0131llardan dolay\u0131 T\u00fcrkler onlara sa\u00e7l\u0131 ve sekiz b\u0131y\u0131kl\u0131 lakab\u0131n\u0131 vermi\u015flerdir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>Onlarda\u00a0<strong><em>\u201ct\u0131ra\u015f olmak, b\u0131y\u0131klar\u0131 tamamiyle kesmek, ba\u015fkas\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015f tarak ve ustura kullanmak\u201d\u00a0<\/em><\/strong>gelenek bak\u0131m\u0131ndan yasakt\u0131r (123).<\/p>\n<p>Baz\u0131 kaynaklara g\u00f6re, Alevilerde (K\u0131z\u0131lba\u015flarda) de\u00a0<strong><em>\u201cb\u0131y\u0131k ve sakal kesmek yoktur.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(124) Anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla bug\u00fcnk\u00fc Alevilerde bunlardan b\u0131y\u0131k kesmeme gelene\u011fi ya\u015famaktad\u0131r.<\/p>\n<p>K\u00fcrtlerde genel olarak sa\u00e7a de\u011fer verildi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin sa\u00e7\u0131 yakmak ya da yere atmak S\u00fcnni K\u00fcrtler nezdinde de iyi kar\u015f\u0131lanmaz. Kesilmi\u015f olan sa\u00e7lar toplan\u0131p genelllikle y\u00fcksek\u00e7e bir yere, duvar kovuklar\u0131na vs. konur. Bu davran\u0131\u015fta, temizlik kayg\u0131s\u0131 kadar eski din ve geleneklerin de etkisi olsa gerek.<\/p>\n<p>Yezidi erkeklerinin sa\u00e7lar\u0131n\u0131 uzatt\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Eskiden hem Dersim\u2019deki baz\u0131 Alevi seyid ve dedelerinin hem de Piran gibi baz\u0131 y\u00f6relerde kimi S\u00fcnni-Nak\u015fibendi \u015feyhlerinin sa\u00e7 uzatt\u0131klar\u0131n\u0131 da hat\u0131rlatal\u0131m.<\/p>\n<p>10)Yezidilikte ve Alevilikte belirli kurallar\u0131 \u00e7i\u011fniyenlere kar\u015f\u0131 bir nevi afaroz etme cezas\u0131 uygulan\u0131r. \u00c7ok a\u011f\u0131r olan bu cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131lan, \u201ctahrim\u201d olan (haramla\u015fan), di\u011fer bir deyi\u015fle lanetlenen Yezidi,\u00a0<strong><em>\u201cb\u00fct\u00fcn haklar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f say\u0131l\u0131r, hatta kar\u0131s\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131 da onu reddederler. Lanetlenen bir din adam\u0131 ise, sakal\u0131 kesilerek menfur ilan edilir ve \u015eeyh Adi\u2019nin t\u00fcrbesine g\u00f6t\u00fcr\u00fclerek h\u0131rkas\u0131 al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 gibi mal\u0131 da m\u00fcsadere edilir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>Hatta onu bar\u0131nd\u0131ran ba\u015fka Yezidiler de ayn\u0131 cezaya u\u011frarlar (125).<\/p>\n<p>Alevilerde \u201cd\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fck\u201d olarak bilinen bu toplumdan tecrit edilme cezas\u0131, Dersim Alevilerinde D\u0131m\u0131li leh\u00e7esindeki deyi\u015fle \u201cVer\u00ea \u00e7\u00eaver de kemere ronayene\u201d (Kap\u0131 \u00f6n\u00fcne ta\u015f dikmek) veya \u201cNol\u00eata Kur\u00ea\u015f weardene\u201d (Kur\u00ea\u015f\u2019in naletini okuma) adlar\u0131yla bilinir (126). Bu cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131lan<strong><em>\u00a0\u201caile ile her t\u00fcrden ili\u015fkiler kesilir. Onlara selam verilmez, hayvanlar\u0131 k\u00f6y\u00fcnkinden ay\u0131rdedilir, y\u00fczleri tra\u015f edilmez, niyaz veya kurbandan kendilerine pay verilmez ve onlardan bu t\u00fcr adaklar al\u0131nmaz, \u00f6l\u00fcleri oldu\u011fu zaman cenazeye gidilmez.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0Bu bilgileri veren Munzur \u00c7em\u2019in yazd\u0131klar\u0131ndan, sadece bu cezay\u0131 gerektiren su\u00e7u i\u015fliyenin de\u011fil s\u00f6zkonusu ki\u015finin ailesinin de cezaland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor ki bu, cezaland\u0131rman\u0131n su\u00e7lunun d\u0131\u015f\u0131ndaki yak\u0131nlar\u0131na da y\u00f6nelik olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilgin\u00e7tir.<\/p>\n<p>11)<strong><em>\u201cYezidi olmak i\u00e7in Yezidi olarak do\u011fmak gerekir.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(127). Ayn\u0131 \u015fey Alevilik (K\u0131z\u0131lba\u015fl\u0131k) i\u00e7in de s\u00f6zkonusudur. Her istiyen Alevili\u011fe giremez. Abd\u00fclbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131\u2019n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re,\u00a0<strong><em>\u201cK\u0131z\u0131l-ba\u015f, erkek olsun, kad\u0131n olsun, mutlaka K\u0131z\u0131l-ba\u015f soyundan gelir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(128).<\/p>\n<p>12)K\u0131z\u0131lba\u015flarda kad\u0131n bo\u015famak haramd\u0131r (129). Yezidilerde de kad\u0131n bo\u015fama olay\u0131na nadiren rastlan\u0131r.<\/p>\n<p>13)Dinini gizleme (alevilerde \u201ctaqiye\u201d).<\/p>\n<p>Yezidi K\u00fcrtlerle Dersim K\u00fcrtlerinin yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 konusunda di\u011fer bir husus Mark Sykes\u2019in dikkatini \u00e7ekmi\u015f ve o Sincar Yezidileri ile Dersim K\u00fcrtlerinin fiziki olarak da benzediklerini yazm\u0131\u015ft\u0131r:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cSincar\u2019\u0131n Yezidileri fizik olarak Dersimli K\u00fcrtleri and\u0131rmaktad\u0131rlar: K\u00fc\u00e7\u00fck kemikli, ince boylu, zay\u0131f, a\u00e7g\u00f6zl\u00fc, \u0131zd\u0131rapl\u0131 y\u00fczhatl\u0131, as\u0131l\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck burunlu, sivri \u00e7eneli, geni\u015f ve sathi alt\u00e7eneli, \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131k y\u00fczkemikli, siyah g\u00f6zl\u00fc ve ince yanakl\u0131. Bunlar sa\u00e7lar\u0131n\u0131 alt\u0131 ya da yedi b\u00f6l\u00fcm halinde \u00f6rerek, y\u00fcz\u00fcn bir taraf\u0131ndan sark\u0131t\u0131rlar.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(130)<\/p>\n<p>T\u00fcrklerle yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fbirli\u011fi ile \u00fcnl\u00fc olan M. \u015eerif F\u0131rat, Zazalar\u0131n D\u00fcmbeli ve Yezidi adlar\u0131yla adland\u0131[r\u0131ld\u0131]\u011f\u0131n\u0131 yazar (131).<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131li leh\u00e7esi ile Behdinan y\u00f6resinin Kurmanc \u015fivesi aras\u0131ndaki gramatik benzerlikler de D\u0131m\u0131lilerin ge\u00e7mi\u015fte bu b\u00f6lgelerde ya\u015fam\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131n izleri olsa gerek. \u0130sim ve s\u0131fat tamlamas\u0131 ile ismin b\u00fck\u00fcml\u00fc bi\u00e7imlerinde oldu\u011fu gibi baz\u0131 gramatik formlar, di\u011fer bir\u00e7ok Kurmanc \u015fivesinde kayboldu\u011fu halde Behdinan Kurmanccas\u0131 ile D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde halen ya\u015famaktad\u0131r. Bu dilsel benzerlikler de ayr\u0131ca ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak incelenmeye de\u011fer. Biz burada ayr\u0131nt\u0131lara girmeden sadece birka\u00e7 \u00f6rnek vermekle yetinece\u011fiz.<\/p>\n<p>Kurmanc leh\u00e7esinde \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde<\/p>\n<p>a)law\u00ea muxt\u00ear<\/p>\n<p>b)law\u00ea muxtari\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026laj\u00ea muxtari\/lay\u00ea muxtari\u2026.muhtar\u0131n o\u011flu<\/p>\n<p>a)b\u00ear\u0131ya wel\u00eat<\/p>\n<p>b)b\u00ear\u0131ya walati\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..b\u00ear\u0131ya welati\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u00fclke hasreti<\/p>\n<p>a)M\u0131n s\u00eav da l\u00eawik.<\/p>\n<p>b)M\u0131n s\u00eav da law\u0131ki\u2026\u2026\u2026\u2026.M\u0131 say day lajeki (layiki)\u2026O\u011flana elma verdim.<\/p>\n<p>a)J\u0131 Kem\u00eal re b\u00eaje.<\/p>\n<p>b)J\u0131 Kemali re b\u00eaje\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..Kemali ra vaje\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026Kemal\u2019e s\u00f6yle.<\/p>\n<p>a)Ehmed nan xwar.<\/p>\n<p>b)Ehmedi nan xwar\u2026\u2026.Ehmedi nan ward (werd)\u2026\u2026Ahmet ekmek yedi.<\/p>\n<p>Yukar\u0131daki \u00f6rneklerde a \u015f\u0131klar\u0131nda sunulan formlar, Kurmanc leh\u00e7esinde bug\u00fcn yayg\u0131n bi\u00e7imde kulan\u0131lmakla birlikte, b \u015f\u0131klar\u0131ndaki formlar Hekari, Behdinan ve onlara yak\u0131n y\u00f6relerde kullan\u0131l\u0131r. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc\u00a0gibi, D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde kullan\u0131lan form Kurmanccadaki b \u015f\u0131kk\u0131na uygundur.<\/p>\n<p>Dil ve geleneklerdeki s\u00f6z\u00fc edilen benzerlikler tesad\u00fcfi olamaz elbette.<\/p>\n<p><strong>IV-ZAZA<\/strong><\/p>\n<p>\u00dczerinde de\u011fi\u015fik yorumlar yap\u0131lm\u0131\u015f olan ve belki de s\u00f6yleni\u015findeki kolayl\u0131k ve ahengin de etkisiyle, \u201cD\u0131m\u0131li\u201d ve \u201cK\u0131rd\u201d adlar\u0131na oranla daha \u00e7ok tan\u0131nan \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00f6nemli bir \u00f6zelli\u011fi de hem D\u0131m\u0131liler i\u00e7in hem de yer yer Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrtler i\u00e7in ad olarak kullan\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Muhemmed\u00ee Xal\u2019\u0131n 1960\u2019da G\u00fcney K\u00fcrdistandaki S\u00fcleymaniye\u2019de yay\u0131nlanan Ferhengi Xal adl\u0131 K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcnde, Zaza leh\u00e7esi, Kurmanci olarak bildi\u011fimiz leh\u00e7e anlam\u0131nda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, Do\u011fu K\u00fcrdistandan Muhemmed Teqi \u0130brahimpur da Fars\u00e7a-K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn giri\u015finde, ad\u0131n\u0131 Behdinan (Badinan) y\u00f6resinden alan Behdinan leh\u00e7esine (yani Kurmanci leh\u00e7esine) halk aras\u0131nda \u201cZaza\u201d denildi\u011fini belirtir (132). Kurmanc leh\u00e7esinin veya bu leh\u00e7eyi konu\u015fanlar\u0131n Zaza diye adland\u0131r\u0131lmas\u0131 ilk anda Kuzey K\u00fcrdistanl\u0131 K\u00fcrtlere tuhaf gelmektedir ama Zaza ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131y\u0131p Kurmanc leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrt a\u015firetlerine Kuzey K\u00fcrdistan\u2019da da rastlan\u0131r. \u00d6rne\u011fin M. Nuri Dersimi\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, aslen Dersimli olup 12 b\u00fcy\u00fck kabileden olu\u015fan ve Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015fan Ko\u00e7giri a\u015firetlerinin kabilelerinden bir tanesinin ad\u0131 Zaza\u2019d\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde \u201cDum\u0131li\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan ve Kurmanc leh\u00e7esini konu\u015fan K\u00fcrt a\u015firetleri de vard\u0131r. Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019ndaki Yezidi a\u015firetlerinden birinin ad\u0131n\u0131n Dum\u0131li oldu\u011funu yukar\u0131da yazm\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n<p>Hatta bazan ayn\u0131 a\u015firetin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini, di\u011fer b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015ftu\u011fu da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr: Ali K\u0131l\u0131\u00e7\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Dersim y\u00f6resindeki Demen\u00fb (Demenan), Al\u00fb (Alan), Gul\u00fb (Gulan), Karsan\u00fb (Karsanan) a\u015firetlerinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015furken ayn\u0131 a\u015firetlerin di\u011fer bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc de D\u0131m\u0131li leh\u00e7esini konu\u015fmaktad\u0131r (133). M. Nuri Dersimi ve Mustafa D\u00fczg\u00fcn\u2019\u00fcn belirtt\u0131\u011fine g\u00f6re de yine Dersim a\u015firetlerinden Sar\u0131salt\u0131xan, Balan, Kul\u0131kan, Bamasuran, Mas\u0131kan, \u00c7akan\u2019\u0131n bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc Kurmanci, di\u011fer bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc D\u0131m\u0131li le\u00e7esini konu\u015fmaktad\u0131r (134).<\/p>\n<p>Ziya G\u00f6kalp\u2019a g\u00f6re,\u00a0<strong><em>\u201cD\u00fcnb\u00fcl\u00eeler\u2019e\u00a0<\/em><\/strong>(135)\u00a0<strong><em>\u2018Zaza\u2019 ismini veren yine T\u00fcrklerdir. \u2018Zaza\u2019 kelimesini ne bizzat Zazalar ne de Kurmanclar kullanmazlar.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(136) Ziya G\u00f6kalp\u2019in\u00a0<strong><em>\u201cD\u00fcnb\u00fcl\u00eeler\u2019e \u2018Zaza\u2019 ismini veren yine T\u00fcrklerdir\u201d<\/em><\/strong>\u00a0derken neye dayand\u0131\u011f\u0131 bilinmemekle birlikte baz\u0131 K\u00fcrt yazarlar\u0131 da dahil bir\u00e7ok ki\u015fi bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi k\u00f6r\u00fc k\u00f6r\u00fcne benimsemi\u015ftir. MacKenzie\u2019ye g\u00f6re ise D\u0131m\u0131lilere Zaza ad\u0131n\u0131 verenler K\u00fcrtlerdir (Kurmanclard\u0131r demek istiyor) (137). Fakat bunu yazarken o da Ziya G\u00f6kalp gibi herhangi bir belgeye dayanmamaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla -ba\u015fka verilerle kan\u0131tlanmad\u0131k\u00e7a- bu g\u00f6r\u00fc\u015fleri kabul etmek i\u00e7in de herhangi bir neden bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Eldeki veriler, Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tarihinin san\u0131landan daha eskilere dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Ancak, bu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn k\u00f6keni hakk\u0131nda kesin bir kan\u0131ya varamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in, burada konuyla ilgili de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015f ve bilgileri sunmakta yarar g\u00f6r\u00fcyoruz:<\/p>\n<p>\u0130lkin s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn bug\u00fcnk\u00fc s\u00f6zl\u00fck anlam\u0131na bakal\u0131m. Ferhengi Xal gibi baz\u0131 K\u00fcrt\u00e7e s\u00f6zl\u00fcklerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, G\u00fcney K\u00fcrt\u00e7esinde \u201czaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u201ctorun\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde de Motki (Mutki) ve Hew\u00eal (Baykan) y\u00f6resinde oldu\u011fu gibi baz\u0131 \u015fivelerde \u201cza\u201d, \u201cze\u201d veya \u201czak\u201d, \u201co\u011ful (erkek \u00e7ocuk)\u201d anlam\u0131nda, \u201czaka\u201d ise \u201ck\u0131z \u00e7ocu\u011fu\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Hew\u00eal (Baykan) y\u00f6resi a\u011fz\u0131ndan birka\u00e7 \u00f6rnek verelim:<\/p>\n<p>Zak o an zi keyneke ya? : O\u011flan m\u0131 yoksa k\u0131z m\u0131d\u0131r?<\/p>\n<p>Zey to yeno: O\u011flun geliyor.<\/p>\n<p>Cine zaka (j\u00eejeki) r\u00ea vace : Bu k\u0131z \u00e7ocu\u011funa s\u00f6yle.<\/p>\n<p>D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde \u201c\u00e7oluk \u00e7ocuk\u201d\u00a0anlam\u0131nda kullan\u0131lan \u201cza v\u00fb z\u00ea\u00e7\u201d (zo v\u00fb z\u00ea\u00e7) veya \u201czar \u00fb z\u00ea\u00e7\u201dteki \u201cza\u201d ve \u201czar\u201d s\u00f6zc\u00fckleri \u201c\u00e7ocuk\u201d anlam\u0131na geldi\u011fi gibi baz\u0131 hakaret ve s\u00f6vg\u00fc ifadelerinde de \u201cza\u201d (o\u011ful) kullan\u0131l\u0131r:<\/p>\n<p>kut\u0131k zay kutiki: k\u00f6po\u011flu (k\u00f6peko\u011flu) k\u00f6pek<\/p>\n<p>kopek zay kopeki: k\u00f6po\u011flu (k\u00f6peko\u011flu) k\u00f6pek<\/p>\n<p>\u015eu s\u00f6zc\u00fcklerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi, D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan bile\u015fik baz\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerde de bu anlam korunmu\u015ftur:<\/p>\n<p>war\u0131za\/wereza: k\u0131zkarde\u015fin erkek \u00e7ocu\u011fu, ye\u011fen<\/p>\n<p>b\u0131raza\/b\u0131rarza: erkek karde\u015fin erkek \u00e7ocu\u011fu, ye\u011fen<\/p>\n<p>dedza\/deza\/datiza\/dayza\/dereza: amcao\u011flu<\/p>\n<p>xalza\/xaliza: day\u0131o\u011flu<\/p>\n<p>yaykza\/yeyk\u0131za: teyzeo\u011flu<\/p>\n<p>\u2019em\u0131za: halao\u011flu<\/p>\n<p>Hewram\u00ee leh\u00e7esinde de baz\u0131 bile\u015fik s\u00f6zc\u00fcklerde \u201cza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcne rastlan\u0131r. \u00d6rne\u011fin:<\/p>\n<p>kurreza: erkek \u00e7ocu\u011fun o\u011flu, torun<\/p>\n<p>k\u0131na\u00e7eza: k\u0131z \u00e7ocu\u011fun o\u011flu (138).<\/p>\n<p>Kurmanci leh\u00e7esinde ise bu \u201cza\u201dn\u0131n yerini genellikle \u201czi\u201d al\u0131r. \u00d6rne\u011fin:<\/p>\n<p>b\u0131razi: erkek karde\u015fin o\u011flu<\/p>\n<p>xwarzi: k\u0131zkarde\u015fin o\u011flu<\/p>\n<p>Baz\u0131 s\u00f6zl\u00fcklerde Kurmanccadaki \u201cxwarza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u201ck\u0131zkarde\u015fin k\u0131z\u0131\u201d (139), \u201cbirarz\u00ee\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ise \u201cerkek \u00e7ocu\u011fun k\u0131z\u0131\u201d (140) bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. Yani Kurmanccadaki \u201cza\u201d ve \u201czi\u201d yer yer hem \u201cerkek \u00e7ocuk\u201d hem de \u201ck\u0131z \u00e7ocuk\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131lmaktad\u0131r (141). Kurmanc leh\u00e7esinde \u201c\u00e7ocuk\u201d anlam\u0131na gelen \u201czar\u201d, \u201czaro\u201d, \u201czarok\u201d ile G\u00fcney K\u00fcrt\u00e7esindeki \u201czarole\u201d s\u00f6zc\u00fckleri de \u201cza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden kaynaklanmaktad\u0131rlar (son iki s\u00f6zc\u00fckteki \u201c-ok\u201d ve \u201c-ole\u201d ekleri k\u00fc\u00e7\u00fcltme ekleridir).<\/p>\n<p>Yine D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde \u201czay datizay\u201d (amcao\u011flunun o\u011flu, amca torunu), \u201czay xalizay\u201d (day\u0131o\u011flunun o\u011flu, day\u0131 torunu) derken de kullan\u0131lan \u201cza\u201d, \u201co\u011ful\u201d anlam\u0131ndad\u0131r. G\u00fcney K\u00fcrt\u00e7esinde bunlara kar\u015f\u0131l\u0131k \u201camozaza\u201d (amcao\u011flunun o\u011flu) ve \u201cxalozaza\u201d (day\u0131o\u011flunun o\u011flu) ve baz\u0131 K\u00fcrt \u015fivelerinde \u201cbrazaza\u201d (erkek karde\u015fin torunu) (142) s\u00f6zc\u00fckleri kulllan\u0131l\u0131r. Bu bile\u015fik s\u00f6zc\u00fcklerde ge\u00e7en \u201czaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u201ctorun\u201d anlam\u0131na gelir.<\/p>\n<p>Bu konuya de\u011finen A. M. Mente\u015fa\u015fvili\u2019ye g\u00f6re,\u00a0<strong><em>\u201caza (kelime anlam\u0131yla \u2018birinin o\u011flu\u2019 ya da \u2018birinden olma\u2019) bu gruptan ayr\u0131lan bir ku\u015fa\u011f\u0131 g\u00f6sterir. Bu terimin tekrarlanmas\u0131, iki ku\u015fa\u011f\u0131n birbirinden uzakla\u015fmas\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Bu \u015fekilde o\u011fulun o\u011flu \u2018kurraza\u2019d\u0131r.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(143) Mente\u015fa\u015fvili\u2019nin \u201caza\u201d bi\u00e7iminde yazd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn k\u00f6keni de \u201cza\u201d olsa gerek. Ba\u015f\u0131ndaki \u201ca\u201d (do\u011frusu \u201ce\u201d) ise iki s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc birbirine ba\u011flamak i\u00e7in eklenir. \u201cKurreza\u201d (\u201ckurraza\u201d de\u011fil) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnde oldu\u011fu gibi (kurr + e + za).<\/p>\n<ol>\n<li>J. Rich, Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u201ckeke\u00e7\u201d ve s\u00f6yledikleri anla\u015f\u0131lm\u0131yan ki\u015filerin konu\u015fmas\u0131 bi\u00e7iminde a\u00e7\u0131klarken, MacKenzie ayn\u0131 s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn D\u0131m\u0131lilerin konu\u015fmalar\u0131ndaki \u201cZ\u201d sesinin \u00e7oklu\u011fundan kaynakland\u0131\u011f\u0131 yolundaki tahminden s\u00f6zeder (144). Celadet Bed\u0131rxan da bir yaz\u0131s\u0131nda,<strong><em>\u201cDum\u0131lilere, Kurmanci\u2019deki \u2018J\u2019 sesini \u2018Z\u2019 olarak telafuz ettiklerinden dolay\u0131 Zaza denmi\u015fse, Palu ve Maden Dum\u0131lileri, Siverek Dum\u0131lilerinden daha \u00e7ok Zazad\u0131rlar\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(145) diyerek b\u00f6yle bir yorumun varoldu\u011funu hat\u0131rlat\u0131r.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Rich\u2019in yorumunun Frans\u0131zcadaki \u201cz\u00e9zayer\u201d veya \u201czozoter\u201d fiillerinin anlam\u0131yla \u00e7ak\u0131\u015fmas\u0131 ise i\u015fin bir di\u011fer ilgin\u00e7 yan\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Frans\u0131zcadaki \u201cz\u00e9zayer\u201d: peltek konu\u015fmak, \u2018J\u2019 ve \u2018\u015e\u2019 seslerini \u2018Z\u2019 ve \u2018S\u2019 olarak s\u00f6ylemek\u201d anlam\u0131na gelir. Burada bir tesad\u00fcften ziyade, C. J. Rich\u2019in \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yorumlarken Frans\u0131zca \u201cz\u00e9zayer\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden ilham alm\u0131\u015f olabilece\u011fi akla geliyor. Ancak hemen ekliyelim ki yans\u0131mal\u0131 birer s\u00f6zc\u00fck olan \u201cz\u00e9zayer\u201d ve \u201czozoter\u201d s\u00f6zc\u00fcklerinin yaz\u0131ya ge\u00e7i\u015f tarihi de Rich\u2019in yaz\u0131lar\u0131ndan \u00e7ok eski de\u011fildir. \u201cZ\u00e9zayer\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yaz\u0131da ilk kullan\u0131\u015f tarihi 1832, \u201czozoter\u201dinkinin ise 1907\u2019dir (146).<\/p>\n<p>K\u00fcrt yazar ve \u00e7evirmeni \u015eukur M\u0131stefa da benzer bir a\u00e7\u0131klamada bulunuyor ve s\u0131k s\u0131k \u201cj\u0131\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc, G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019daki medreselerde okuyan Kurmanclara \u201cj\u00ea\u201d dendi\u011fini hat\u0131rlat\u0131yor (Bilindi\u011fi gibi G\u00fcney K\u00fcrt leh\u00e7esinde \u201cj\u0131\u201d yerine \u201cle\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc kullan\u0131l\u0131r) (147). Zaza ad\u0131n\u0131n ger\u00e7ekten bu farkl\u0131 telaffuz ve konu\u015fma \u00f6zelliklerinden kaynaklan\u0131p kaynaklanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz, ama Kurmanc leh\u00e7esindeki \u201cJ\u201d sesinin D\u0131m\u0131li leh\u00e7esinde yer yer \u201cZ\u201d veya \u201cC\u201dye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc do\u011frudur. \u00d6zellikle Dersim \u015fivesinde, di\u011fer \u015fivelerin \u201cJ\u201d ve \u201c\u015e\u201d sesleri \u201cZ\u201d ve \u201cS\u201d seslerine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ya da baz\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerde tersine bir d\u00f6n\u00fc\u015fme s\u00f6zkonusudur.<\/p>\n<p>G\u00fcney K\u00fcrdistanl\u0131 baz\u0131 K\u00fcrtler bana Barzan b\u00f6lgesindeki kimi Kurmanc a\u015firetlerinin, konu\u015fmalar\u0131nda s\u0131k s\u0131k \u201cza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kullanmalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc Zaza (za-za) diye adland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylediler.<\/p>\n<p>Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u201cSasan (Sasani)\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden geldi\u011fini iddia edenler bulundu\u011fu gibi, bu s\u00f6zc\u00fc\u011fe eski ta\u015f kitabelerden birinin \u00fczerinde rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazanlar da vard\u0131r (148). Ger\u00e7ekten de M. \u00d6. 522-486 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k yapm\u0131\u015f olan Dara (Dariyus) zaman\u0131nda, Babil\u2019e yak\u0131n olan \u201cZaz\u00e2na\u201ddan s\u00f6zedilir (149). Zaza ad\u0131na, milattan binlerce y\u0131l \u00f6ncesine ait ba\u015fka baz\u0131 kaynaklarda da rastlan\u0131yor. \u00d6rne\u011fin M. \u00d6. 3000\u2019li y\u0131llara ait oldu\u011fu tesbit edilen ve a\u015fa\u011f\u0131 Mezopotamyadaki Mari\u2019de bulunmu\u015f olan S\u00fcmer tap\u0131naklar\u0131ndan birinin ad\u0131 Ninni-Zaza (Nini-Zaza)\u2019d\u0131r (150) ki bu asl\u0131nda bir S\u00fcmer tanr\u0131\u00e7as\u0131n\u0131n ad\u0131d\u0131r. Baz\u0131 kaynaklarda ise Ur \u015fehrinde bulunan Ninni-Zaza veya \u0130nnana-Zaza tap\u0131na\u011f\u0131ndan s\u00f6zedilir.<\/p>\n<p>Eski yer adlar\u0131 aras\u0131nda da \u201cZaza\u201dya rastlan\u0131r. Halis [Ataksoy]\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Kirhular M. \u00d6. 880\u2019de Asur-Nazirpal\u2019\u0131 selamlamak i\u00e7in \u201cZaza-Buha\u201d adl\u0131 konak yerine ko\u015ftular. Frans\u0131z tarih\u00e7isi Gaston Maspero\u2019ya g\u00f6re, bu \u201cZaza-Buha\u201d, muhtemelen\u00a0<strong><em>\u201cMihrap Da\u011f\u0131 ve Kervan\u00e7emen da\u011flar\u0131 eteklerindedir.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(151) Ki ad\u0131 ge\u00e7en Mihrap Da\u011f\u0131\u2019n\u0131n bulundu\u011fu Maden y\u00f6resinde bug\u00fcn de Zazalar ya\u015famaktad\u0131r (152).<\/p>\n<p>Fakat burada de\u011findi\u011fimiz \u201cZaz\u00e2na\u201d, \u201cNinni-Zaza\u201d, \u201c\u0130nnana-Zaza\u201d ve \u201cZaza-Buha\u201d s\u00f6zc\u00fcklerindeki \u201cZaza\u201dn\u0131n bug\u00fcnk\u00fc Zazalar\u0131n ad\u0131yla ili\u015fkili olup\u00a0olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n hen\u00fcz a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da hat\u0131rlatal\u0131m. Bu konunun iyice a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fmas\u0131 i\u00e7in daha detayl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yap\u0131lmas\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n<p>Kimi yazarlar ise Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tarihi Zuzaniye (Zawzan) b\u00f6lgesi (153) ile ilgili olabilece\u011fini (154) belirtirler. \u201cZawzan\u201d, Mukaddesi (do\u011fum tarihi: 966)\u2019ye g\u00f6re Cezire-i \u0130bni \u00d6mer\u2019in (C\u0131zira Botan\u2019\u0131n) bir \u201cnahiye\u201dsiydi. \u0130bn\u00fc\u2019l-Esir (1160-1234)\u2019e g\u00f6re ise el-Zawzan\u00a0<strong><em>\u201cMusul\u2019dan iki g\u00fcnl\u00fck mesafeden ba\u015flayarak Hilat [Ahlat] yak\u0131nlar\u0131na kadar uzan\u0131yor, Azerbaycan taraf\u0131ndan da Selmas\u2019a kavu\u015fuyordu.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(155)<\/p>\n<p>Nihayet \u201czaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn daha \u00f6nce de\u011finilen K\u0131rd ve K\u0131rmanc s\u00f6zc\u00fcklerinin ikinci anlamlar\u0131yla ba\u011fda\u015fan bir anlamda kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yolunda a\u00e7\u0131klamalar da var. Buna g\u00f6re\u00a0<strong><em>\u201cZaza: K\u00fcrt\u00e7ede bir a\u015firete mensup olmayan efrada derler. Bunlar\u0131n a\u015firetler nezdinde k\u0131ymetleri, itibarlar\u0131 hi\u00e7 yoktur, hizmetkar g\u00fcruhu addolunurlar\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(156).<\/p>\n<p>Fakat bu a\u00e7\u0131klama k\u0131smen yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc hem Zazalar aras\u0131nda hem Kurmanclar aras\u0131nda a\u015firetler de var a\u015firet mensubu olmayanlar da. Yani Zaza,\u00a0<strong><em>\u201ca\u015firete mensup olmayan efrad\u201d\u00a0<\/em><\/strong>ile e\u015fanlaml\u0131 de\u011fildir. Nitekim Mark Sykes hem \u201ca\u015firet\u201d say\u0131lan Zazalardan hem de \u201ca\u015firet-d\u0131\u015f\u0131\u201d Zazalardan s\u00f6zeder (157).<\/p>\n<p>Bu konudaki de\u011fi\u015fik g\u00f6r\u00fc\u015flerden birini yine Mark Sykes aktar\u0131r. Onun y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda yazd\u0131klar\u0131ndan,\u00a0<strong><em>\u201cMotkan Kurmanclar\u0131n\u0131n Zazalar\u0131n k\u00f6leleri olduklar\u0131\u201d<\/em><\/strong>\u00a0yolunda bir efsanenin varoldu\u011funu \u00f6\u011freniyoruz (158).<\/p>\n<p>Zazalardan a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6zeden eski metinlerden biri, 15. y\u00fczy\u0131l T\u00fcrk halk \u015fairlerinden Kaygusuz Abdal\u2019a ait olan \u015fu d\u00f6rtl\u00fckt\u00fcr:<\/p>\n<p>\u201c<strong><em>E\u011fer bu sene \u00e7\u0131kar isem yaza<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Toplay\u0131m bir par\u00e7a G\u00fcrc\u00fc Abaza<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Elime ge\u00e7erse on kadar Zaza<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Yolar sakal\u0131n\u0131 kavlak satar\u0131m\u201d<\/em><\/strong>\u00a0(159)<\/p>\n<ol start=\"17\">\n<li>y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f olan Evliya \u00c7elebi\u2019nin, \u00fcnl\u00fc Seyahatnamesinde K\u00fcrt leh\u00e7e ve \u015fivelerini sayarken bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Zaza\u2019y\u0131 sayd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Evliya \u00c7elebi, S\u00fcphan Da\u011f\u0131\u2019ndaki yaylalara giden K\u00fcrt a\u015firetleri aras\u0131nda da Zazalar\u0131 sayar (160). Zazalar\u0131n ge\u00e7mi\u015fte her zaman bug\u00fcnk\u00fc yerlerinde olmad\u0131klar\u0131n\u0131, Evliya \u00c7elebi zaman\u0131nda nerelere kadar gidip geldiklerini \u00f6rneklemesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu bilgiler \u00f6nemlidir.<\/li>\n<\/ol>\n<p>Y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda ise Zazalardan tam g\u00f6\u00e7ebe olanlar yok denecek kadar azalm\u0131\u015ft\u0131. Ziya G\u00f6kalp\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, 1920\u2019lerin ba\u015f\u0131nda sadece Zikd\u00ea (Zikt\u00ea) Zazalar\u0131 g\u00f6\u00e7ebe, di\u011fer Zazalar ise yerle\u015fiktiler (161).<\/p>\n<ol start=\"18\">\n<li>y\u00fczy\u0131l\u0131n ilk yar\u0131s\u0131nda Divri\u011fi yak\u0131nlar\u0131nda da Zaza oyma\u011f\u0131n\u0131n bulundu\u011fu ve bu y\u00f6rede ki\u015fi adlar\u0131 aras\u0131nda \u201cZazan\u201da rastland\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131l\u0131 kaynaklardan \u00f6\u011freniyoruz (162). Bug\u00fcn de ayn\u0131 b\u00f6lgede, Kangal ile S\u0131vas aras\u0131nda Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc yer ad\u0131 olarak ya\u015f\u0131yor (163). Yine ayn\u0131 b\u00f6lgede ya\u015fayan Ko\u00e7giri a\u015firetleri aras\u0131nda Zaza kabilesinin de bulundu\u011funu ve bu kabilenin Kurmanci leh\u00e7esini konu\u015ftu\u011funu daha \u00f6nce belirtmi\u015ftik (164).<\/li>\n<\/ol>\n<p>Baz\u0131 bat\u0131l\u0131 eski kaynaklarda da Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ge\u00e7er. \u00d6rne\u011fin Carsten Niebuhr, Frans\u0131zcas\u0131 1780\u2019de yay\u0131nlanm\u0131\u015f olan kitab\u0131nda, g\u00f6\u00e7ebe K\u00fcrt a\u015firetleri aras\u0131nda \u201cZaza\u201d ve \u201cDembali\u201d [D\u00f6mbali] a\u015firetlerini de sayar. Ona g\u00f6re, Zaza a\u015fireti Siverek-Erzurum aras\u0131nda, \u201cDembali\u201d [D\u00f6mbali] a\u015fireti ise Diyarbekir\u2019in [b\u00f6lgesinin] g\u00fcney taraflar\u0131nda -g\u00f6\u00e7ebe olarak- ya\u015famakta idi (165). \u00c7ok daha \u00f6nceleri, Affonso adl\u0131 bir gezgin de\u00a0<strong><em>1566 y\u0131l\u0131n\u0131n ilk g\u00fcn\u00fc, Diyarbak\u0131r \u015fehrinden iki g\u00fcnl\u00fck mesafedeki -ve anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla bu \u015fehrin g\u00fcneyine d\u00fc\u015fen- Dumbuly ad\u0131ndaki bir yere gitti\u011finden s\u00f6zeder\u00a0<\/em><\/strong>(166).<\/p>\n<p>\u0130talyan Gaetano Solanelli, 1882\u2019de Roma\u2019da yay\u0131nlanan bir yaz\u0131s\u0131nda K\u00fcrt\u00e7eyi Kurmanci ve Zaza (Curmangi, Sasa) b\u00f6l\u00fcmlerine ay\u0131r\u0131r (167).<\/p>\n<p>Oskar Mann\u2019\u0131n y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda derledi\u011fi K\u00fcrt\u00e7e bir beyitte de \u015eemzinan (\u015eemdinan, \u015eemdinli) y\u00f6resiyle ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc (168) \u015fu \u015fekilde ge\u00e7iyor:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cCuab\u00ea b\u0131n\u00earin bo \u015eemzinan<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Suar b\u0131n le esp \u00fb zinan<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bo \u015fawqi Mem \u00fb Zinan<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Canan! B\u0131keyn tekbir \u00fb rae!<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Cuab\u00ea b\u0131n\u00earin bo zaza\u00ea<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Suar b\u0131n le bo em s\u0131fae.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(169)<\/p>\n<p>Yezidi inan\u00e7lar\u0131ndan s\u00f6zeden baz\u0131 kaynaklarda (170) \u201cMelek Tavus\u201dun \u201cZazail\u201d (veya \u2018Ezazil, \u2018Azazil) (171) ad\u0131yla an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 da belirtilir. Melek Tavus, Yezidilerin en b\u00fcy\u00fck mele\u011fidir. B\u00fct\u00fcn yarat\u0131klardan \u00f6nce onun yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na,\u00a0<strong><em>\u201cher yerde g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne ve bulundu\u011funa\u201d<\/em><\/strong>\u00a0inan\u0131l\u0131r (172). D\u0131m\u0131lilerin Yezidilerle ili\u015fkisine daha \u00f6nce k\u0131saca de\u011finmi\u015ftik. Yezidilerin kulland\u0131\u011f\u0131 bu \u201cZazail\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de Zaza ad\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmakta, bu iki s\u00f6zc\u00fck aras\u0131nda ili\u015fki bulunup bulunmad\u0131\u011f\u0131 sorusu akla gelmektedir. Kakeyi ad\u0131yla bilinen ve \u00f6zg\u00fcn inan\u00e7lar\u0131 olan K\u00fcrtlerin de \u201c\u015eeytan\u201d kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda \u2018Ezazil s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ekliyelim (173).<\/p>\n<p>Daha \u00f6nce \u201cD\u0131m\u0131li\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, baz\u0131 kaynaklar\u0131n Dinbilli a\u015firetinin \u015eah \u0130smail d\u00f6neminde \u201cIrak\u201dtan Dersim\u2019e g\u00f6\u00e7ettiklerini yazd\u0131klar\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftik. M. Emin Zeki\u2019nin Kurd \u00fb Kurdistan adl\u0131 K\u00fcrt\u00e7e kitab\u0131nda bu konuyla ilgili olarak yazd\u0131klar\u0131 da \u00f6nemlidir. Onun belirtti\u011fine g\u00f6re (174), Yavuz Sultan Selim zaman\u0131nda Dersim b\u00f6lgesinden g\u00f6\u00e7eden baz\u0131 K\u00fcrt a\u015firetleri \u201c\u015eimali Cezire\u201d b\u00f6lgesine gelerek buradaki Arap, Ermeni ve K\u00fcrtlerle kar\u0131\u015fm\u0131\u015f, hepsini asimile etmi\u015flerdir. Bunlar k\u0131\u015f\u0131 Karacada\u011f\u2019\u0131n g\u00fcneyindeki ovalarda, nisan ve may\u0131s aylar\u0131n\u0131 Cezire Ovas\u0131nda, yazlar\u0131 ise Diyarbak\u0131r y\u00f6resinde ge\u00e7irirlermi\u015f. Ayn\u0131 yazara g\u00f6re,\u00a0<strong><em>\u201cSincar Yezidileri do\u011fal te\u015fkilatlar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan aynen Dersim K\u00fcrtleri gibidirler, sa\u00e7lar\u0131n\u0131 uzat\u0131r ve \u00f6rerler. Giysileri kom\u015fular\u0131nki gibidir. Kendi deyi\u015flerine g\u00f6re, Timur Lenk [1336-1405] zaman\u0131nda buraya [Sincar\u2019a] g\u00f6\u00e7etmi\u015flerdir.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7)<\/p>\n<p>Bu a\u00e7\u0131klamalar, Dersim y\u00f6resi K\u00fcrtleri ile bug\u00fcnk\u00fc G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da yani Irak devleti s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalan Sincar y\u00f6resinin Yezidi K\u00fcrtleri aras\u0131nda tarihsel bir ba\u011f\u0131n bulundu\u011funu teyit ediyor.<\/p>\n<p>Bu vesileyle Yezidili\u011fin Yavuz Sultan Selim\u2019den \u00e7ok daha \u00f6nceleri, \u00f6rne\u011fin 13. y\u00fczy\u0131lda, Malatya y\u00f6resi K\u00fcrtleri aras\u0131nda ve daha sonralar\u0131 Bat\u0131 Anadolu\u2019ya yerle\u015ftirilen Germiyanlar aras\u0131nda varoldu\u011funu da belirtelim (175).<\/p>\n<p>Yer ad\u0131 olarak \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc<\/p>\n<p>Son olarak da Zaza ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bir ka\u00e7 k\u00f6y ve yer ad\u0131n\u0131 hat\u0131rlatal\u0131m:<\/p>\n<p>1-S\u0131vas il merkezine ba\u011fl\u0131 Zaza k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>2-Erzincan\u2019\u0131n Esesi (\u00c7atalarmut) buca\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 Zazalar (Balta\u015f\u0131) k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>3-Erzurum\u2019un \u00c7at il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Zazalar (Yaylasuyu) k\u00f6y\u00fc<\/p>\n<p>4-Midyat il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Zaz (\u0130zb\u0131rak) k\u00f6y\u00fc (176).<\/p>\n<p>5-G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da Zazan (177).<\/p>\n<p>6-Yukar\u0131da de\u011finildi\u011fi gibi, Kangal ile S\u0131vas aras\u0131ndaki bir b\u00f6lgede Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc yer ad\u0131 olarak ya\u015f\u0131yor (178).<\/p>\n<p>7-<strong><em>\u201cHeyran, jaro, j\u0131 Zazat\u00ea heta Dy\u00fbrbat\u00ea\u201d\u00a0<\/em><\/strong>m\u0131sra\u0131nda g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Kurmancca baz\u0131 halk t\u00fcrk\u00fclerinde de \u201cZazat\u201d ad\u0131 ge\u00e7er (Zaxo y\u00f6resinde). \u201cZazat\u201d ise \u201cZaz\u201d veya \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7adaki \u00e7o\u011ful bi\u00e7imidir (179).<\/p>\n<p>8-Baz\u0131 kaynaklarda \u201cSason\u201d ad\u0131 da \u201cZaz\u00fbn\u201d bi\u00e7iminde yaz\u0131lmaktad\u0131r (180).<\/p>\n<p>9-Konumuz olan Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc ile ne derece ilgisinin bulundu\u011funu kestirmek zor, ancak D\u0131m\u0131li leh\u00e7esine yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 bilinen Hewram\u00ee (Goran\u00ee) leh\u00e7esinin konu\u015fuldu\u011fu Do\u011fu K\u00fcrdistandan (\u0130ran K\u00fcrdistan\u0131) Paweli bir arkada\u015f\u0131n bana s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, Nawsud y\u00f6resindeki Kem\u0131ne k\u00f6y\u00fc civar\u0131ndaki bir yolun ad\u0131 \u201cZaza Ra\u201d (Zaza Yolu) oldu\u011fu gibi, Pawe\u2019nin g\u00fcneydo\u011fusundaki y\u00fcksek bir tepenin ad\u0131 da \u201cQul\u00ea Zazi\u201d (Zaz Tepesi)\u2019dir.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fclen o ki Zaza s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc de geni\u015f bir alana yay\u0131lm\u0131\u015f ve yer yer farkl\u0131 anlamlarda kullan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Yukar\u0131daki a\u00e7\u0131klamalardan sonra, sonu\u00e7 olarak denilebilir ki; gerek K\u0131rd ve D\u0131m\u0131li adlar\u0131 ile -baz\u0131 yerlerdeki kullan\u0131l\u0131\u015f bi\u00e7imiyle- Zaza ad\u0131, gerekse Dersim\u2019de kullan\u0131lan K\u0131rmanc adlar\u0131 ayn\u0131 toplulu\u011fun adlar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n de\u011fi\u015fik zaman ve yerlerde kullan\u0131l\u0131\u015flar\u0131 ya da kullananlar\u0131 de\u011fi\u015fik de olsa hep K\u00fcrtlerin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc ya da bir a\u015fireti i\u00e7in ad olarak kullan\u0131lmalar\u0131 ortak \u00f6zellikleridir.<\/p>\n<p><strong>KAYNAK VE NOTLAR<\/strong><\/p>\n<p>(1)Bu yaz\u0131da yeralan K\u00fcrt\u00e7e, Fars\u00e7a ve Arap\u00e7a ibareler ile kitap adlar\u0131n\u0131 vs. K\u00fcrt alfabesiyle yazd\u0131m.<\/p>\n<p>(2)D\u0131m\u0131li leh\u00e7esiyle veya D\u0131m\u0131liler konusunda yaz\u0131lanlar i\u00e7in bak. Malmisan\u0131j, \u201cBibliyografya D\u0131m\u0131li (Zaza)\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), Paris, no: 3, 4, 5, 6, 7<\/p>\n<p>-Ayr\u0131ca bak. Kadri Cemil Pa\u015fa (Zinar Silop\u00ee), Doza Kurdistan (K\u00fcrdistan Davas\u0131) K\u00fcrt Milletinin 60 Y\u0131ll\u0131k Esaretten Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 Hat\u0131ralar\u0131, \u0130kinci bas\u0131m, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991, s. 250-254<\/p>\n<p>(3)Dersim\u2019de D\u0131m\u0131li leh\u00e7esi ile Kurmanci leh\u00e7esini ay\u0131rdedebilmek i\u00e7in halk aras\u0131nda bazan ilkine \u201cSo-b\u00ea\u201d, ikincisine ise \u201cHerre-were\u201d de denir. Hem \u201cSo-b\u00ea\u201d hem de \u201cHerre-were\u201dnin s\u00f6zc\u00fck anlam\u0131 \u201cGit-gel\u201ddir.<\/p>\n<p>\u201cSo-b\u00ea\u201d (\u015eo-b\u00ea), baz\u0131 kaynaklarda \u201cB\u00ea-so\u201d bi\u00e7iminde de ge\u00e7er (Z\u0131lfo Xaskar, \u201cD\u0131m\u0131li K\u00fcrt\u00e7enin Leh\u00e7esidir\u201d, Yeni \u00dclke, \u0130stanbul, y\u0131l: 2, no: 5 (17-23 Kas\u0131m 1991)<\/p>\n<p>Bu vesileyle belirtelim ki Goran (Hewrami) K\u00fcrt\u00e7esi de halk aras\u0131nda bazan \u201cMa\u00e7o\u201d (veya \u201cMa\u00e7o-Ma\u00e7o\u201d) diye adland\u0131r\u0131l\u0131r ki \u201cma\u00e7o\u201dnun bu leh\u00e7edeki s\u00f6zc\u00fck anlam\u0131 \u201cs\u00f6ylerim\u201ddir.<\/p>\n<p>-Bak. Mirza \u015eukrullah Senendec\u00ee (Fexru\u2019l-Kuttab), Tuhfe-i Nas\u0131ri Der Tarix o Coxrafyay\u00ea Kordestan, Be inzimam\u00ea p\u00eanc meqale der barey\u00ea qeba\u00eel\u00ea Kord ez Doktor He\u015fmetullah Teb\u00eeb\u00ee, Tahran, 1366 [1987], s. bist \u00fb \u00e7ar<\/p>\n<p>(4)Ne yaz\u0131k ki bug\u00fcne dek T\u00fcrkiye\u2019de konu\u015fulan \u015e\u00eaxbizini K\u00fcrt\u00e7esi hakk\u0131nda hi\u00e7bir ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Mahm\u00fbd Lewendi\u2019nin Ankara\u2019ya ba\u011fl\u0131 Haymana il\u00e7esinin Gozgoz\u00ea k\u00f6yl\u00fclerinden derledi\u011fi birka\u00e7 t\u00fcrk\u00fc say\u0131lmazsa \u015e\u00eaxb\u0131z\u0131ni K\u00fcrt\u00e7esi yaz\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r da. Lewendi\u2019nin ve ba\u015fka yazarlar\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re, \u015e\u00eaxb\u0131z\u0131nilerin K\u00fcrt\u00e7esi G\u00fcney K\u00fcrt\u00e7esine yak\u0131nd\u0131r.<\/p>\n<p>-Bak. Mahmut Lewendi, \u201cJ\u0131 H\u00eala Haymanay\u00ea \u00c7end S\u0131tran\u00ean \u015e\u00eaxb\u0131z\u0131n\u0131yan\u201d, \u00c7ar\u00e7\u0131ra (kovara \u00e7andey\u00ee ya g\u0131\u015fti), no: 3 (Tebax 1986), s. 3<\/p>\n<p>(5)Bu metinlerle ilgili bir de\u011ferlendirme i\u00e7in bak. Malmisan\u0131j, \u201cOndokuzuncu Y\u00fczy\u0131lda K\u0131rd (Zaza) A\u015firetleri Aras\u0131ndaki \u00c7at\u0131\u015fmalar\u201d, Studia Kurdica, Paris, no: 1-3 (Nisan 1985), s. 72-78<\/p>\n<p>(6)Bug\u00fcn Diyarbak\u0131r\u2019a ba\u011fl\u0131 bulunan H\u00ean\u0131 (Hani)\u2019nin N\u00ear\u0131b ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan yedi k\u00f6y\u00fc vard\u0131r: 1)N\u00ear\u0131b\u00ea Axan (Kuyular) 2)N\u00ear\u0131b\u00ea Mel\u0131kan (Bozok) 3)N\u00ear\u0131b\u00ea \u00c7ulagan (Abac\u0131lar) 4)N\u00ear\u0131b\u00ea \u2018Eliyan (At\u0131c\u0131) 5)N\u00ear\u0131b\u00ea W\u0131s\u0131fan (\u00c7ukur) 6)N\u00ear\u0131b\u00ea Topalan (Top\u00e7ular) 7)N\u00ear\u0131b-C\u0131msat<\/p>\n<p>(7)Peter J. A. Lerch, Forshungen \u00fcber die Kurden und die iranischen nordchald\u00c7er, St. Petersburg, 1857-1858 (yeni bask\u0131s\u0131: Amsterdam, 1979), s. 78<\/p>\n<p>(8)Ehmed\u00ea Xasi hakk\u0131nda daha fazla bilgi i\u00e7in bak. [Malmisan\u0131j], \u201cZaza (D\u0131m\u0131li) Leh\u00e7esinde Yazan Bir Ozan: Melay Xasi\u201d, Devrimci Demokrat Gen\u00e7lik (dergi), \u0130stanbul, no: 2 (Mart 1978), s. 14<\/p>\n<p>-[Malmisan\u0131j], H\u00eav\u00ee (kovara \u00e7andiya g\u0131\u015fti), Paris, no: 4 (\u00celon, 1985), s. 75-76<\/p>\n<p>(9)Ehmed\u00ea Xasi, Mewl\u0131d\u00ea Nebi, Lito\u011frafya Matbaas\u0131, Diyarbekir, 1899<\/p>\n<p>(10)Har\u00fbn, \u201cYew Beyta M\u0131ridan\u00ea \u015e\u00eax Selaheddin\u00ea \u015e\u00eax Se\u2019idi\u201d, Armanc, Stockholm, no: 128, s. 10<\/p>\n<p>(11)Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik \u0130ncelemeler, Komal Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1975, s. 51<\/p>\n<p>(12)Kemal Bad\u0131ll\u0131, T\u00fcrk\u00e7e \u0130zahl\u0131 K\u00fcrt\u00e7e Grameri (Kurmancca leh\u00e7esi), 1965, s. 6<\/p>\n<p>(13)Gwevderey\u0131c, \u201c\u00c7olig\u201d, Demokrat (kovara s\u0131yasi \u00fb \u00e7andi), no: 7 (Adar 1990), s. 20<\/p>\n<p>(14)Bak. Polybeo, Storie, V, 52, 5\u2019den aktaran: \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, \u0130stanbul, 1977, c. 6, s. 1090<\/p>\n<p>-Strabon, Geografia, XI, 13, 3 ve XV, 3, 1\u2019den aktaran: \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 1090<\/p>\n<p>-Tito Livio, Ab Urbe condita libri, XXXVII, 40, 9; XLII, 58, 13\u2019ten aktaran: Mirella Galeti, age., s. 83<\/p>\n<p>Bu vesileyle, K\u00fcrtlerden s\u00f6zeden en eski Arap kayna\u011f\u0131n\u0131n 7. y\u00fczy\u0131lda ya\u015f\u0131yan Ali bin Ebi Talib (Hz. Ali) d\u00f6nemine ait oldu\u011funu da belirtelim (Bak. Yearbook of the Kurdish Academy 1990, Almanya, s. 19).<\/p>\n<p>(15)Ziya G\u00f6k\u00e2lp bir vesileyle, \u201ca\u015fir\u201dlerin yani \u201ca\u015firet\u201dlerin h\u00fck\u00fcmete ba\u011fl\u0131 olmad\u0131klar\u0131n\u0131 ve da\u011fl\u0131 K\u00fcrtler taraf\u0131ndan \u201cKurmanc\u00ea Re\u015f\u201d (Kara Kurmanc) diye adland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 yazar (Bak. Ziya G\u00f6kalp, yage., s. 72).<\/p>\n<p>(16)B[asile] Nikitine, Les Af\u015fars d\u2019Urmiyeh, Paris 1929, s. 114<\/p>\n<p>(17)M. D\u00fbzg\u00fbn, \u201cTor\u00eay ve Adet\u00ea Dersimi\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 1 (\u015eubat 1988), s. 37<\/p>\n<p>(18)Mustafa D\u00fczg\u00fcn, \u201cDersimli Memik A\u011fa\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 10 (Ocak 1991), s. 71<\/p>\n<p>(19)Z\u0131lfi, \u201cFerhengok D\u0131m\u0131lki-Kurmanci-T\u0131rki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), Paris, no: 1 (\u0130lon 1983), s. 113<\/p>\n<p>(20)\u015eeref Han, \u015eerefname, Arap\u00e7adan \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1971, s. 190<\/p>\n<p>(21)M. D\u00fczg\u00fcn, \u201cTor\u00eay ve Adet\u00ea Dersimi\u201d, Berhem, no: 1, s. 37<\/p>\n<p>(22)Z\u0131lfo Xaskar, yagy.<\/p>\n<p>(23)Z\u0131lfo Xaskar\u2019\u0131n \u201cKurmanc\u201d bi\u00e7iminde yazd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6zc\u00fck, di\u011fer ilgili kaynaklarda da belirtildi\u011fi gibi \u201cK\u0131rmanc\u201dd\u0131r.<\/p>\n<p>(24)Z\u0131lfi, \u201cFolklor\u00ea Kurdi ebe Zarava D\u0131m\u0131lki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), Paris, no: 2 (Gulan 1984), s. 114<\/p>\n<p>-Ayn\u0131 t\u00fcrk\u00fc i\u00e7in ayr\u0131ca bak. \u201cDersim Y\u00f6resinden \u0130ki Halk T\u00fcrk\u00fcs\u00fc\u201d, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu (ayl\u0131k siyasi dergi), no: 30 (Kas\u0131m 1977), s. 94<\/p>\n<p>-Haydar Ders\u0131mi, \u201cDer\u00ea La\u00e7i\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), no: 6 (Tebax 1986), s. 116<\/p>\n<p>-Firat, \u201cDer\u00ea La\u00e7i\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), no: 4 (\u0130lon 1985), s. 121<\/p>\n<p>-Hemed\u00ea Mamek\u0131z, \u201cDer\u00ea La\u00e7i\u201d, Kurdistan Press, Stockholm, no: 71 (27. 4. 1989), s. 9<\/p>\n<p>(25)Z\u0131lfi, \u201cFolklor\u00ea Kurdi ebe Zarava D\u0131m\u0131lki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya g\u0131\u015fti), Paris, no: 1 (\u0130lon 1983), s. 93<\/p>\n<p>Bu t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn di\u011fer bir varyant\u0131 i\u00e7in bak. F\u0131rat, \u201cSeyd U\u015fe\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7and\u0131ya g\u0131\u015fti), Paris, no: 4 (\u0130lon 1985), s. 121<\/p>\n<p>(26)F\u0131rat, \u201cFolklor\u00ea Ders\u0131mi ra-II\u201d, H\u00eavi, no: 5 (Gulan 1986), s. 106<\/p>\n<p>Bava\u2019n\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi konusu i\u00e7in bak. Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, K\u00fcrdistan Tarihinde Dersim, Halep, 1952, s. 272<\/p>\n<p>(27)27 A\u011fustos 1937 tarihli Cumhuriyet gazetesi\u00a0<strong><em>\u201cBahtiyar a\u015fireti reisi \u015eahin ile amcas\u0131 d\u00fcn tepelendi\u201d<\/em><\/strong>\u00a0diye yazar (Aktaran: Yak\u0131n Tarih Ansiklopedisi, \u0130stanbul, 1989, c. 10, s. 96).<\/p>\n<p>(28)Munzur \u00c7em, G\u00fcl\u00fcmse Ey Dersim (roman), c. I, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu Yay\u0131nlar\u0131, K\u00f6ln, 1990, s. 304-310<\/p>\n<p>(29)\u201dDersim Y\u00f6resinden \u0130ki Halk T\u00fcrk\u00fcs\u00fc\u201d, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu, no: 30 (Kas\u0131m 1977), s. 92-94<\/p>\n<p>-Ayn\u0131 t\u00fcrk\u00fcn\u00fcn di\u011fer varyantlar\u0131 i\u00e7in bak. F\u0131rat, \u201cSan\u201d, Armanc (j\u0131 meh\u00ea carek\u00ea dert\u00ea), Stockholm, no: 88 (\u00c7\u0131leya pa\u015fin 1988), s. 10; no: 91 (Nisan 1989), s. 10<\/p>\n<p>(30)Hawar, \u201c\u00c7end Law\u0131k\u00ea Qem\u00ea Ar\u00eay\u0131zi\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 3 (\u0130lon 1988), s. 59<\/p>\n<p>(31)Usxan, \u201cDersim ra\u201d, Armanc, no: 80 (Gulan 1988), s. 10<\/p>\n<p>(32)Usxan, \u201cDersim ra\u201d, Armanc, no: 81 (Heziran 1988), s. 10<\/p>\n<p>(33)Hasan Dewran, \u201cEz Ho ra Pers Kon\u201d, M\u0131zgin (kovara agahdari \u00fb peywend\u0131y\u00ea j\u0131 bo Kurd\u00ean Almanya Federal), Bonn, no: 4 (1\/1986), s. 33<\/p>\n<p>(34)Ayre, Stockholm, no: 11 (Adar 1987), s. 2<\/p>\n<p>(35)22 Ekim 1950 Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131, TC Ba\u015fbakanl\u0131k \u0130statistik Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1961, s. 142-144<\/p>\n<p>(36))Bruinessen\u2019in aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, E. B. Soan\u2019\u0131n 1912\u2019de yay\u0131nlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda\u00a0<strong><em>\u201cs\u0131ralad\u0131\u011f\u0131 20 a\u015firetten dokuzu kendilerine \u2018K\u0131rmanc\u2019 diyorlard\u0131.\u00a0Bunlar G\u00fcney a\u015firetlerindendi. P\u0131jder, B\u0131lbas, \u015e\u0131wan ve Baban\u201d<\/em><\/strong>\u00a0gibi.<\/p>\n<p>-Bak. Martin van Bruinessen, A\u011fa, \u015eeyh ve Devlet K\u00fcrdistan\u2019\u0131n Sosyal ve Politik \u00d6rg\u00fctlenmesi, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991, s. 411<\/p>\n<p>(37)Bu s\u00f6zc\u00fc\u011fe yer veren baz\u0131 s\u00f6zl\u00fckler \u015funlard\u0131r:<\/p>\n<p>-M\u0131hemedi Xal, Ferhengi Xal, c. III, \u00c7apxaney Kamerani, S\u0131l\u00eamani (S\u00fcleymaniye), 1976, s. 84<\/p>\n<p>-Hezret\u00ea Ayetullah Aqay \u015eeyx Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestani, Ferheng\u00ea Merd\u00fbx, Senendec, 1362 [1983], c. II, s. 386<\/p>\n<p>-Giw Mukr\u0131yani, Ferhengi Mehabad, \u00c7apxaney Kurd\u0131stan, Hewl\u00ear, 1961, s. 476<\/p>\n<p>-Hejar, Henbane Borine\/Ferheng\u00ea Kordi-Farsi, Tahran, 1369 [1991], c. II, s. 612<\/p>\n<p>-D. \u0130zoli, Ferheng Kurdi-T\u0131rki, T\u0131rki-Kurdi, Deng Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1992, s. 237<\/p>\n<p>(38)Hezret\u00ea Ayetullah Aqay \u015eeyx Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestani, s. 386<\/p>\n<p>(39)Aktaran: M\u0131hemed Sal\u0131h \u0130brahimi M\u0131hemedi (\u015eep\u00fbl), Jinaweri Zanayani Kurd Le Cihani \u0130slameti ya Genciney Ferheng \u00fb Zan\u0131st, \u00c7apxaney\u00ea Meharet, Tahran, 1364\/1985, s. 786-787<\/p>\n<p>(40)M\u0131hemedi Xal, Ferhengi Xal, yage, s. 83<\/p>\n<p>(41)Muzaffer Erdost, T\u00fcrkiye \u00dczerine Notlar, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1971, s. 166, 168<\/p>\n<p>(42)Martin van Bruinessen, \u201cE\u015fair\u00ea Kord ve Dewlet\u00ea \u0130ran: Mor\u0131d\u00ea \u015e\u00fbre\u015f\u00ea S\u0131mko\u201d, Mutale\u2019at\u00ea Kordi, Paris, c. 1, \u015fomare: 4 (Tabestan 1365\/1986), s. 18<\/p>\n<p>(43)Martin van Bruinessen, A\u011fa, \u015eeyh ve Devlet, s. 151-152<\/p>\n<p>(44)M\u0131hemed Sal\u0131h \u0130brahimi M\u0131hemedi (\u015eep\u00fbl), yage. s. 786<\/p>\n<p>(45)Heci Ce\u2019fer, Got\u0131n\u00eat Mez\u0131nan l\u0131 Devera Behdinan, Ba\u011fdat, 1986, s. 1178-179<\/p>\n<p>(46)Ziyauddin Ba\u015fa el-Xalidi, El-Hediyetu\u2019l-Hemidiyye Fi\u2019l-Luxeti\u2019l-Kurdiyye, Mektebetu Lubnan, Beyrut, 1975, s. 185<\/p>\n<p>(47)Yusuf Ziyaeddin Pa\u015fa, K\u00fcrt\u00e7e-T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, Yeniden d\u00fczenleyen ve T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, \u00c7\u0131ra Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1978, s. 218<\/p>\n<p>(48)\u0130smail Be\u015fik\u00e7i, Do\u011fu Anadolu\u2019nun D\u00fczeni, Sosyo-Ekonomik ve Etnik Temeller, 3. bas\u0131m, c. I, Yurt Kitap-Yay\u0131n, Ankara, 1992, s. 191<\/p>\n<p>(49)Perwiz Cihani, \u201cKurmanc Ki ne?\u201d, S\u0131rwe (gowari edebi-ferhengi), Urmiye, no: 16 (Xezelwer 1366), s. 64<\/p>\n<p>(50)\u0130hsan Nuri, K\u00fcrtlerin K\u00f6keni, \u00e7eviren: M. Tayfun, Y\u00f6ntem Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1977, s. 140<\/p>\n<p>(51)Taufiq Wahby-C. J. Edmonds, A Kurdish-English Dictionary, s. 77<\/p>\n<p>(52)Bak. Prof. Qanad\u00ea Kurdo, Tarixa Edebyeta Kurdi, c. 1, We\u015fan\u00ean Roja N\u00fb, Stockholm, 1983, s. 96<\/p>\n<p>(53)Aktaran: Parwiz Cihani, yagy., s. 64<\/p>\n<p>(54)Bu al\u0131nt\u0131daki \u201ckurd\u201d ve \u201cekrad\u201d s\u00f6zc\u00fckleri, T\u00fcrk\u00e7e \u00e7eviri metninde \u201cK\u00fcrt\u201d ve \u201cAkrad\u201d bi\u00e7iminde idi, ancak ben maj\u00fcsk\u00fclle de\u011fil do\u011fru oldu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131m bi\u00e7imiyle yazd\u0131m.<\/p>\n<p>(55)Martin van Bruinessen, A\u011fa, \u015eeyh ve Devlet, s. 137<\/p>\n<p>(56)Ferit Develio\u011flu, T\u00fcrk Argosu, Geni\u015fletilmi\u015f 6. bask\u0131, Ayd\u0131n Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1980, s. 109)<\/p>\n<p>(57)Haydar I\u015f\u0131k, Dersimli Memik A\u011fa, Belge Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990, s. 64<\/p>\n<p>(58)Kemal Bad\u0131ll\u0131, yage, s. 6<\/p>\n<p>(59)\u015eerefxan, \u015eerefnamey \u015eerefxan\u00ee Bedl\u00ees\u00ee, Hejar k\u0131rd\u00fbye be Kurd\u00ee, \u00e7api duhem, Tahran, \u00c7apxaney Cewahiri, Tahran, 1981, s. 569<\/p>\n<p>(60)Do\u00e7. Dr. Tuncer G\u00fclensoy, K\u00fcrmanci ve Zaza T\u00fcrk\u00e7eleri \u00dczerine Bir Ara\u015ft\u0131rma, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1983, s. 11<\/p>\n<p>(61)Dunbali a\u015fireti 18. yy. ba\u015flar\u0131nda Diyarbekir havalisine isk\u00e2n edildi (Cengiz Orhonlu, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda A\u015firetlerin \u0130sk\u00e2n\u0131, Eren Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 1987, s. 110).<\/p>\n<p>(62)\u015eeref Han, yage., s. 345<\/p>\n<p>(63)Dr. Bekir K\u00fct\u00fcko\u011flu, Osmanl\u0131-\u0130ran Siyasi M\u00fcnasebetleri-I (1578-1590), \u0130stanbul \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1962, s. 65<\/p>\n<p>-Abdulreq\u00eeb Y\u00fbsuf, Huner\u00ea Tabloy\u00ean \u015eerefnam\u00ea, Werg\u00ear: \u2018El\u00ee\u015f\u00ear, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Stockholm, 1991, s. 50<\/p>\n<p>(64)Dr. Mahmut R\u0131\u015fvano\u011flu, Do\u011fu A\u015firetleri ve Emperyalizm, 3. bask\u0131, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 1978, s. 93-94<\/p>\n<p>-M. \u015eerif F\u0131rat, Do\u011fu \u0130lleri ve Varto Tarihi (Etimoloji-Din-Etnografya-Dil ve Ermeni Mezalimi), 5. bask\u0131, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1983, s. 6<\/p>\n<p>-M. Salih San, Do\u011fu Anadolu ve Mu\u015f\u2019un \u0130zahl\u0131 Kronolojik Tarihi, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1982, s. 16, 47<\/p>\n<p>(65)Martin van Bruinessen, A\u011fa, \u015eeyh ve Devlet\u2026, s. 180-181<\/p>\n<p>(66)\u0130smail Be\u015fik\u00e7i, yage., s. 112<\/p>\n<p>(67)M. Salih San, yage., s. 46, 56<\/p>\n<p>(68)Abowian, Kavkazi, no: 46 (1848), s. 164\u2019den aktaran: Peter J. A. Lerch, Forshungen \u00fcber die Kurden und die iranischen nordchald\u00c7er, Amsterdam, 1979, s. XXI, XXVII<\/p>\n<p>(69)Evdirehman El\u00ee \u015fnis, \u201cN\u00ea\u00e7\u00eera Hir\u00e7 \u00fb Pezkoviyan\u201d, Ronah\u00ee (suppl\u00e9ment illustr\u00e9 de la revue Kurde Hawar), \u015eam, no: 26 (Hiz\u00earan-T\u00eermeh 1944), s. 7 (T\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131: Ronah\u00ee, J\u00eena N\u00fb Yay\u0131nlar\u0131, Uppsala, 1985, s. 519)<\/p>\n<p>(70)Abdulreq\u00eeb Y\u00fbsuf, Huner\u00ea Tabloy\u00ean \u015eerefnam\u00ea, Werg\u00ear: El\u00ee\u015f\u00ear, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Stockholm, 1991, s. 50-51<\/p>\n<p>(71)S\u00fcleyman Sabri, Van Tarihi, s. 43\u2019ten aktaran, Dr. Mahmut R\u0131\u015fvano\u011flu, yage., s. 94<\/p>\n<p>(72)Kemal Bad\u0131ll\u0131, age, s. 64<\/p>\n<p>(73)Ali Harzya, \u201cK\u00fcrt Sorunu\u201d, Emek (ayl\u0131k sosyalist dergi), no: 6 (Kas\u0131m 1970), s. 38<\/p>\n<p>(74)Mark Sykes, \u201cOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun K\u00fcrt A\u015firetleri-III\u201d, \u00c7eviren: M. Piro, Berhem, Stockholm, no: 8 (May\u0131s 990), s. 25-26<\/p>\n<p>Ahmet \u00d6zer\u2019in yer verdi\u011fi a\u015firetler ve kabileler s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131nda da baz\u0131 Dersim a\u015firetleri Milanlar (\u201cMil Partisi\u201d) i\u00e7inde g\u00f6sterilmi\u015ftir. Fakat bunlar\u0131n Kurmanc (Kurman\u00e7olar) i\u00e7inde g\u00f6sterilmesi yanl\u0131\u015f oldu\u011fu gibi bulunduklar\u0131 yerler ve \u201ctarikatlalar\u201d\u0131 da \u00e7o\u011funlukla yanl\u0131\u015f yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bak. Ahmet \u00d6zer, Do\u011fu Anadolu\u2019da A\u015firet D\u00fczeni, Boyut Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990, s. 30<\/p>\n<p>(75)Arthur Christensen, Les Dialectes d\u2019Awrom\u00e2n et de P\u00e2w\u00c7, Kopenhag, 1921, s. 8<\/p>\n<p>(76)Ar\u015fak Poladyan, VII.-X. Y\u00fczy\u0131llarda K\u00fcrtler, \u00c7eviren: Mehmet Demir, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991, s. 92<\/p>\n<p>(77)Baba Merd\u00fbx\u00ea Ruhani (\u015eiwa), Tarixe Me\u015fahir\u00ea Kord (urefa, ulema, udeba, \u015fu\u2019era), c. I, Ente\u015faret\u00ea Soru\u015f, Tahran, 1364\/1985, s. 340<\/p>\n<p>(78)Muhemmed Emin Zeki, Xulasetu Tarixu\u2019l-Kurd we Kurdistan Min Eqdemi\u2019l-\u2018Us\u00fbri\u2019l-Tarixiyye Hettel\u2019l-An, Arap\u00e7aya \u00c7eviren: Muhammed \u2018Eli \u2018Ewni, c. I, ikinci bas\u0131m, 1961, s. 368<\/p>\n<p>-Ayr\u0131ca bak. \u015eerefxan, yage. s. set \u00fb bist \u00fb \u015fe\u015f<\/p>\n<p>(79)Bug\u00fcn S\u0131vas\u2019\u0131n \u0130mranl\u0131 il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 olup Karacahisar ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bir k\u00f6y mevcuttur.<\/p>\n<p>Karacahisar ad\u0131na benzer adlar ta\u015f\u0131yan di\u011fer baz\u0131 yerle\u015fim birimleri ise \u015funlard\u0131r:<\/p>\n<p>1-Evliya \u00c7elebi, 1655\u2019te Van\u2019dan Kotur\u2019a giderken Karahisar-\u0131 Ekrad\u2019a (s\u00f6zc\u00fck anlam\u0131: K\u00fcrtler Karahisar\u0131) u\u011frar. Onun belirtti\u011fine g\u00f6re, K\u00fcrtler buraya Karacakale diyorlard\u0131. Ad\u0131ge\u00e7en yer \u015fimdiki \u00d6zalp il\u00e7esinin k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u00f6y\u00fcd\u00fcr (Bak. \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 284).<\/p>\n<p>2-<strong><em>\u201c1394\u2019teki Timur yay\u0131lmas\u0131n\u0131 anlatan Zafername\u2019lerde\u201d Diyarbak\u0131r \u015fehri \u201cKara Kale ve Karaca Kale ad\u0131yle an\u0131l\u0131r.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(T\u00fcrk Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, Ankara, 1966, c. 13, s. 378)<\/p>\n<p>3-Baz\u0131 T\u00fcrk kaynaklar\u0131n\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re, Dersim\u2019de Plemoriye (P\u00fcl\u00fcm\u00fcr) yak\u0131nlar\u0131nda 3000 metre rak\u0131ml\u0131 Karacakale Da\u011flar\u0131 bulunmaktad\u0131r (\u00d6rne\u011fin bak. Dersim, T. C. Dahiliye Vek\u00e2leti, Jandarma Umum Kumandanl\u0131\u011f\u0131 [yay\u0131n\u0131], s. 227 ve sonundaki kroki).<\/p>\n<p>(80)B. Nikitine, yage. s. 110-113<\/p>\n<p>(81)Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de Diyarbak\u0131r olarak bilinen \u015fehrin Diyarbekir ad\u0131n\u0131 almas\u0131 1900 y\u0131llar\u0131na do\u011frudur. Kaynaklar\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re, Diyarbekir ad\u0131, en az\u0131ndan yedinci y\u00fczy\u0131ldan beri bu b\u00f6lgede bulundu\u011fu bilinen Arap kabilelerinden Bekr \u0130bni Va\u2019il boyuna izafetle Abbasiler taraf\u0131ndan bu b\u00f6lgeye verilmi\u015ftir (Beni Bekr kabilesinin M. \u00d6. 158 y\u0131l\u0131nda bu y\u00f6reye geldi\u011fini belirtenler de vard\u0131r).<\/p>\n<p>Diyarbekir \u015fehrinin ad\u0131n\u0131n \u201cDiyarbak\u0131r\u201d olarak de\u011fi\u015ftirilmesi ise 1937\u2019dedir. Atat\u00fcrk 15 Kas\u0131m 1937\u2019de Diyarbekir\u2019e gidip orada bir konu\u015fma yapar. Bu konu\u015fmas\u0131nda \u201cDiyarbekir\u201d yerine ilk kez \u201cDiyarbak\u0131r\u201d ad\u0131n\u0131 kullan\u0131r, deyim yerindeyse uydurur. \u201cAtat\u00fcrk\u00e7\u00fcler\u201d ise ona yaranmak i\u00e7in yar\u0131\u015fa girercesine kollar\u0131 s\u0131vayarak \u015fehrin ad\u0131n\u0131 bir anda \u201cDiyarbak\u0131r\u201d bi\u00e7iminde de\u011fi\u015ftirirler. Hemen ertesi g\u00fcn yerel Diyarbekir Gazetesi ad\u0131n\u0131 Diyarbak\u0131r olarak de\u011fi\u015ftirir. Atat\u00fcrk de iki g\u00fcn sonra Ergani\u2019den T\u00fcrk Dil Kurumu Genel Sekreteri\u2019ne bir telgraf \u00e7ektirerek\u00a0<strong><em>\u201cD.bekir \u015fehrinin isminin etimolojisine dair et\u00fct var m\u0131d\u0131r? Esasta bu \u015fehrin ismi Bak\u0131r memleketi manas\u0131na olan Diyarbak\u0131r olmas\u0131 gerektir ve art\u0131k bu isimle tan\u0131nacakt\u0131r. Dil Kurumunun bu hususta Tarih Kurumu ile i\u015fbirli\u011fi yaparak historik ve leng\u00fcistik tetkikatta bulunmas\u0131 emrediliyor\u2026.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>deyince, T\u00fcrk Dil Kurumu ve T\u00fcrk Tarih Kurumu ilk kez ortak bir toplant\u0131 yaparak sorunu \u201cbilimsel\u201d temellere ba\u011flar. Yap\u0131lan ilk a\u00e7\u0131klamadan\u00a0<strong><em>\u201chistorik ve leng\u00fcistik tetkikat\u201d<\/em><\/strong>\u0131n pek uzun s\u00fcrmedi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Ama yine de onlarca \u00fcniversite \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisi ve uzman, g\u00fcnlerce s\u00fcren toplant\u0131lar ve \u201cara\u015ft\u0131rmalar\u201ddan sonra binbir dereden su getirerek Atat\u00fcrk\u2019\u00fcn emrine uygun bir sonuca var\u0131r ve \u201cDiyarbekir\u201d\u0131n asl\u0131nda \u201cbak\u0131r\u201d anlam\u0131na geldi\u011fini \u201d ispatlar\u201d. T. C. Bakanlar Kurulu da acilen 10 Aral\u0131k 1937 tarihinde ald\u0131\u011f\u0131 bir kararla \u015fehrin ad\u0131n\u0131 resmen de\u011fi\u015ftirerek \u201cDiyarbak\u0131r\u201d yapar. B\u00f6ylece Rebia Araplar\u0131ndan Bekr\u2019in ad\u0131 de\u011fi\u015ferek \u201cbak\u0131r\u201dla\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Bak. T\u00fcrk Ansiklopedisi, c. 13, s. 385-386<\/p>\n<p>-Halis [Ataksoy], Diyarbak\u0131r Tarhinde Komuk Eli, \u0130stanbul, 1988, s. 4<\/p>\n<p>-Muhsine Helimo\u011flu Yavuz, Diyarbak\u0131r Efsaneleri-2 ve Diyarbak\u0131r \u00dczerine Sekiz Bildiri, Ankara, 1990, s. 326<\/p>\n<p>-\u015eevket Beysano\u011flu, An\u0131tlar\u0131 ve Kit\u00e2beleri \u0130le Diyarbak\u0131r Tarihi, c. I, D\u0131yarbak\u0131r\u2019\u0131 Tan\u0131tma Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1987, s. 7-24<\/p>\n<p>K\u00fcrdistan\u2019da yer ve ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015ftirilmesinin \u00f6yk\u00fcleri anlat\u0131lmakla bitmez. Bunlardan biri de Tun\u00e7eli (Tunceli) \u00f6yk\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Bunu da \u201cDersim kasab\u0131\u201d olarak \u00fcn yapm\u0131\u015f olan bir di\u011fer T\u00fcrk askeri komutan\u0131, Abdullah Alpdo\u011fan ba\u015farm\u0131\u015f (!). Alpdo\u011fan\u2019\u0131n gerek\u00e7esi de var:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cBizim b\u00fcy\u00fck dedelerimiz hen\u00fcz Orta Asya\u2019da ya\u015fad\u0131klar\u0131 zamanlarda tun\u00e7 yapmas\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Bug\u00fcn Avrupa k\u0131tas\u0131 daha Ta\u015f devrini ya\u015famakta iken Orta Asya\u2019da T\u00fcrkler, Tun\u00e7 devri\u2019ne \u00e7oktan girmi\u015fler\u2026.. \u0130\u015fte b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7 ve ak\u0131n g\u00fcnlerinde Asya da\u011flar\u0131n\u0131 yol tutan T\u00fcrkler, bu yollar\u0131 takip ederk Dersim da\u011flar\u0131 dedi\u011fimiz ve fakat Asya da\u011flar\u0131n\u0131n devam\u0131 olan Toros da\u011flar\u0131na ula\u011f\u0131yorlar. \u015eimdi Dersim denilen b\u00f6lgede kendilerine en uygun tabiat \u015fartlar\u0131n\u0131 bulduklar\u0131 i\u00e7in burada yerle\u015fip kal\u0131yorlar. Maden i\u015fletmesini \u00e7ok iyi bilen adamlar, Dersim\u2019de bak\u0131r ve kalay madenlerinin yanyana ve pek zengin halde bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorlar, burda da yerle\u015fiyorlar. Dersim\u2019de ve bu da\u011flarda yerle\u015fenler orada hemen kendi medeniyetlerini kuruyor ve bak\u0131rla kalay\u0131 i\u015fleyip yine tun\u00e7 yapmaya ba\u015fl\u0131yorlar. Burada o g\u00fcnlerden kalma maden ocaklar\u0131 h\u00e2l\u00e2 g\u00f6r\u00fclmektedir. \u0130\u015fte \u015fimdiye kadar zanlar ve tahminler uzerine uydurmalarla Dersim ad\u0131 ile an\u0131lan bu g\u00fczel yerlere en uygun ve tarihin \u00f6z\u00fcnden s\u00fcz\u00fcl\u00fcp \u00e7\u0131kar\u0131lan bu ad, yani TUN\u00c7EL\u0130 ad\u0131 verilmi\u015ftir.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Bu b\u00f6lgenin bak\u0131r\u0131 ve kalay\u0131, ta\u015f\u0131 ve topra\u011f\u0131 kadar sakinleri de T\u00fcrk\u2019t\u00fcr\u2026\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7)<\/p>\n<p>Altan, no: 15 (1936)\u2019dan aktaran Mehmet Bayrak, bak. Kadri Cemil Pa\u015fa (Zinar Silop\u00ee), Doza Kurdistan (K\u00fcrdistan Davas\u0131) K\u00fcrt Milletinin 60 Y\u0131ll\u0131k Esaretten Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 Hat\u0131ralar\u0131, \u0130kinci bas\u0131m, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991, s. 250-251<\/p>\n<p>(82)Aktaran: Dr. O. Blau, \u201cNachrichten \u00fcber kurdische St\u00c7mme\u201d, Zeitscrift der Deutchen Morgenl\u00c7ndischen Gesellschaft, Leipzig, Bd: 16 (1862), s. 618-619<\/p>\n<p>(83)T\u00fcrk Ansiklopedisi, c. 13, s. 386<\/p>\n<p>(84)D\u00eahxuda, Lugatneme\u2019den Aktaran: Muhemed Cemil Rojbeyani, \u201cFermanrewayiy Dunbuliyekan Le Tewr\u00eaz \u00fb Dewr\u00fbberi da\u201d, Karwan, no: 32 (May\u0131si 1985), s. 18<\/p>\n<p>(85)Muhemed Cemil Rojbeyani, yagy., s. 21<\/p>\n<p>(86)\u0130shak Sunguro\u011flu, Harput Yollar\u0131nda, \u0130stanbul, 1958, c. I, s. 134-135<\/p>\n<p>(87)Muhemed Cemil Rojbeyani, yagy., s. 19<\/p>\n<p>(88)Aktaran: Dr. O. Blau, yagy., s. 617-618<\/p>\n<p>(89)Muhemed Cemil Rojbeyani, yagy., s. 17<\/p>\n<p>(90)Baba Merd\u00fbx\u00ea Ruhani (\u015eiwa), yagy., s. 340<\/p>\n<p>-\u015eerefxan, \u015eerefnamey \u015eerefxan\u00ee Bedl\u00eesi, Hejar k\u0131rd\u00fbye be Kurdi, Tahran, 1981, s. 569<\/p>\n<p>-Muhemed Cemil Rojbeyani, yagy., s. 19, 24<\/p>\n<p>-Muhemed Cemil Rojbeyani, \u201cFermanrewayiy Dunbuliyekan Le Tewr\u00eaz \u00fb Dewr\u00fbberi da\u201d, Karwan, no: 33 (Huzeyani 1985), s. 21<\/p>\n<p>-Malmisan\u0131j, \u201cDu \u015eair\u00ean Dunbuli\u201d, Armanc, Uppsala, no: 72 (Gulan 1987), s. 4<\/p>\n<p>(91)M. Law-10 (A-L. B.), \u201cJ\u0131n\u00eaki B\u0131w\u00eaji Kurd: Heyran Xan\u0131mi Dunbuli\u201d, N\u0131\u015ftiman (B\u0131lewk\u0131rewey biri Komeley J. K., sal: 1, no: 304 (Sermawez \u00fb R\u00eabendani 1322\/1943), s. 39-30 (T\u0131pk\u0131bas\u0131m: Govari N\u0131\u015ftiman, B\u0131nkey \u00c7apemeni Azad, Stockholm, 1985, s. 86-87)<\/p>\n<p>(92)Abowian, Kavkazi, no: 46 (1848), s. 164\u2019den aktaran: Peter J. A. Lerch, yage., s. XXI, XXVII<\/p>\n<p>(93)Bak. \u0130kibine Do\u011fru (haftal\u0131k haber ve yorum dergisi), \u0130stanbul, no: 51, s. 10<\/p>\n<p>(94)Yusuf Ziyaeddin Pa\u015fa, K\u00fcrt\u00e7e-T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, Yeniden d\u00fczenleyen ve T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, \u00c7\u0131ra Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1978, s. 72<\/p>\n<p>(95)C. J. Edmonds, A Pilgrimage To Lal\u0131sh, London, 1967, s. 53-87<\/p>\n<p>(96)Osman Sebr\u00ee, \u201d\u00a0zd\u00ee \u00fb Ola Wan\u201d, Ronah\u00ee (Supplement illustr\u00e9 de la revue Hawar), \u015eam, no: 21 (1. 12. 1943), s. 15<\/p>\n<p>-Aktaran: Th. Bois, \u201cLe Djebel Sindjar au debut du XIXe si\u00e8cle\u201d, Le Jour Nouveau (quotidien Kurde), Beyrut, no: 56, s. 3<\/p>\n<p>(97)Bu k\u00f6y\u00fcn kad\u0131nlar\u0131 \u201ckofi\u201d denilen ba\u015fl\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131 y\u00f6redeki di\u011fer k\u00f6ylerin kad\u0131nlar\u0131nkinden k\u0131smen farkl\u0131 olarak yana do\u011fru ba\u011flarlar. \u015eerefname\u2019deki G\u00eal (E\u011fil) kalesini tasvir eden minyat\u00fcrleri yorumlayan Abdulreqib Y\u00fbs\u0131f, bu t\u00fcr \u201ckofi\u201d ba\u011flaman\u0131n G\u00fcney K\u00fcrdistan\u2019da Soran b\u00f6lgesinde, Xo\u015fnawlar aras\u0131nda da adet oldu\u011funu yazar (Abdulreq\u00eeb Yus\u00fbf, Huner\u00ea Tabloy\u00ean \u015eerefnam\u00ea, Werg\u00ear: El\u00ee\u015f\u00ear, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Stockholm, 1991, s. 73).<\/p>\n<p>(98)\u00d6rne\u011fin burada g\u00fcne\u015fe dua etme ve H\u0131z\u0131rla ilgili anlat\u0131lanlar, hem Dersim d\u0131\u015f\u0131ndaki baz\u0131 Alevi K\u00fcrtler ile Alevi olmayan K\u00fcrtler aras\u0131nda hem de Anadolu ve \u0130ran Azerbaycan\u0131ndaki K\u00fcrt olmayan di\u011fer baz\u0131 Alevi topluluklar\u0131 aras\u0131nda ge\u00e7erlidir.<\/p>\n<p>S\u00f6zgelimi Buruki a\u015fireti aras\u0131nda H\u0131d\u0131r (H\u0131z\u0131r) Nebi bayram\u0131 17-20 \u015eubat\u2019ta kutland\u0131\u011f\u0131 gibi\u00a0<strong><em>\u201c\u0130ran Azerbaycan\u0131\u2019nda (Karakoyunlularda) y\u0131l\u0131n de\u011fi\u015fmiyen bir g\u00fcn\u00fcnde \u015fubat ay\u0131n\u0131n ikinci haftas\u0131nda\u201d<\/em><\/strong>\u00a0H\u0131z\u0131r Nebi Bayram\u0131 yap\u0131l\u0131r.\u00a0<strong><em>\u201cBu haftan\u0131n sal\u0131, \u00e7ar\u015famba, per\u015fembe g\u00fcnleri oru\u00e7 tutulur. Per\u015fembe ve cuma geceleri de bayram\u0131 ya\u015fat\u0131rlar.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Bak. Ahmet \u00d6zer, yage., s. 92<\/p>\n<p>-Nejat Birdo\u011fan, Anadolu\u2019nun Gizli K\u00fclt\u00fcr\u00fc Alevilik, Hamburg Alevi K\u00fclt\u00fcr Merkezi Yay\u0131nlar\u0131, Hamburg (?), 1990, s. 262; 519, 221).<\/p>\n<p>(99)K\u00f6yden k\u00f6ye farkl\u0131 adlarla an\u0131lan bu bayram, y\u00f6redeki baz\u0131 Kurmanc k\u00f6ylerinde de kutlan\u0131r. Muhsine Helimo\u011flu Yavuz, bu bayramdan \u201cKam\u00e7\u0131 Oyunu \u015eenlikleri\u201d diye s\u00f6zeder ve Pirxakiyan (T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilen ad\u0131: \u00d6zbey) k\u00f6y\u00fcnde 15-25 May\u0131s tarihleri aras\u0131nda kutland\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazar. Bu bayrama \u201cKam\u00e7\u0131 Oyunu \u015eenlikleri\u201d demek do\u011fru de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kam\u00e7\u0131 (qam\u00e7\u00ee), sadece bu bayram g\u00fcn\u00fcnde erkeklerce oynanan oyunlardan bir tanesidir. Ayn\u0131 bayram\u0131n Anadolu\u2019nun baz\u0131 b\u00f6lgelerinde kutlanan H\u0131drellez bayram\u0131yla da ortak yanlar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n<p>Bak. Muhsine Helimo\u011flu Yavuz, Diyarbak\u0131r Efsaneleri \u00dczerine Bir Ara\u015ft\u0131rma (Derleme-\u0130nceleme), c. I, Ankara, 1989, s. 74<\/p>\n<p>(100)\u0130hsan Nuri, yage., s. 74-75<\/p>\n<p>(101)\u2019Abda al-Razzak al-Husni, al-Yazidiya aw \u2018\u0130badat al-Shaitan, Ba\u011fdat, 1347 [1928]\u2019den aktaran ve yazan: Th. Menzel, \u201cYez\u00eed\u00eeler\u201d, \u0130slam Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, \u0130stanbul, c. 13, s. 419<\/p>\n<p>Ayr\u0131ca bak. E. Ruhi F\u0131\u011flal\u0131, \u201cYez\u00eed\u00eelik\u201d, T\u00fcrk Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, Ankara, 1984, c. 33, s. 442<\/p>\n<p>(102)Cemal Nebez, Ser\u0131ncdan\u00eak Le Mitolojyay Kurd, Blawk\u0131rawey Ekadimyay Kurd Bo Zanist \u00fb Huner, Stockholm, 1986, s. 8<\/p>\n<p>(103)Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, yage., s. 30<\/p>\n<p>(104)Bu dulardan baz\u0131lar\u0131 i\u00e7in bak. Mustafa D\u00fczg\u00fcn, Munz\u0131r Comerd, Hawar Torn\u00eacengi, D\u00ears\u0131m de Diwayi, Qes\u00ea Pi-Kal\u0131kan, Erf \u00fb Mecazi, \u00c7ibenoki, Xeletnay\u00eani (Dersim\u2019de Dualar, Atas\u00f6zleri, Mecazlar, Bilmeceler, \u015ea\u015f\u0131rtmacalar), Ankara, 1992, s. 11-15<\/p>\n<p>(105)Mustafa D\u00fczg\u00fcn, Munz\u0131r Comerd, Hawar Torn\u00eacengi, yage., s. 10-11<\/p>\n<p>(106)Mustafa D\u00fczg\u00fcn, Munz\u0131r Comerd, Hawar Torn\u00eacengi, yage., s. 11<\/p>\n<p>(107)M. D\u00fczg\u00fcn, \u201cWu\u015fen\u00ea T\u00eekmey\u00ee\u201d, Berhem, Stockholm, no: 5, s. 46-47<\/p>\n<p>(108)Hawar Torn\u00eaceng\u00ee, \u201cWu\u015fen\u00ea T\u00eekmey\u00ee\u201d, Berhem, Stockholm, no: 5, s. 47-50<\/p>\n<p>(109)Munzur \u00c7em, \u201cAlevilik Sorunu \u00dczerine\u201d, Deng (ayl\u0131k siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel dergi), \u0130stanbul, no: 18 (\u015eubat 1992), s. 5<\/p>\n<p>(110)Dersimli bir arkada\u015f, bana babas\u0131n\u0131n, a\u011f\u0131r hasta olan karde\u015finin iyile\u015fmesi i\u00e7in a\u011fl\u0131yarak g\u00fcne\u015fe yalvard\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015fti.<\/p>\n<p>(111)Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, yage., s. 31<\/p>\n<p>(112)Munzur \u00c7em, yagy., s. 5<\/p>\n<p>(113)Hawar Torn\u00eaceng\u00ee, yagy., s. 49<\/p>\n<p>(114)Seyyid \u2018Ebdurrezaq Husni, El-Yezidiy\u00fbn Fi Haz\u0131ruhum We Mazihum, 11. bask\u0131, Ba\u011fdat, 1987, s. 115<\/p>\n<p>(115)Abd\u00fclbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131, \u201cK\u0131z\u0131l-ba\u015f\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 794<\/p>\n<p>-Prof. Pertev Naili Boratav, 100 Soruda T\u00fcrk Folkloru, Ger\u00e7ek Yay\u0131nevi, \u0130stanbul, 1973, s. 266-268<\/p>\n<p>(116)Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, yage., s. 31<\/p>\n<p>-Munzur \u00c7em, yagy, s. 6<\/p>\n<p>(117)Cemal Nebez, yage., s. 16<\/p>\n<p>(118)Munzur \u00c7em, yagy., s. 3<\/p>\n<p>(119)Mustafa D\u00fczg\u00fcn, Munz\u0131r Comerd, Hawar Torn\u00eacengi, yage., s. 24-26<\/p>\n<p>(120)Thomas Bois, \u201cYezidiler ve \u00d6l\u00fcm \u0130badetleri\u201d, \u00c7eviren: \u0130. Kemal, Berhem, Ankara, no: 1 (Nisan 1992), s. 38<\/p>\n<p>-Munzur \u00c7em, yagy., s. 5<\/p>\n<p>-M. Duzgin, \u201cAdet \u00fb Torey\u00ea D\u00ears\u0131m\u00ee-V (M\u0131sayv\u00eani)\u201d, Berhem, Stockholm, no: 6 (Ekim 1989), s. 32-35<\/p>\n<p>(121)Th. Menzel, \u201cKitab\u00fc\u2019l-Cilve\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 828<\/p>\n<p>(122)R\u0131za Zelyut, \u00d6z Kaynaklar\u0131na G\u00f6re Alevilik, 3. bask\u0131, Anadolu K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990, s. 336<\/p>\n<p>(123)Th. Menzel, \u201cYezidiler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 13, s. 416<\/p>\n<p>-Th. Menzel, \u201cKitab\u00fc\u2019l-Cilve\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 828<\/p>\n<p>(124)Abd\u00fclbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131, \u201cK\u0131z\u0131l-ba\u015f\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 791<\/p>\n<p>(125)Th. Menzel, \u201cYezidiler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 13, s. 418<\/p>\n<p>-Osman Sebri, \u201d\u00a0zd\u00ee \u00fb Ola Wan\u201d, Ronah\u00ee, \u015eam, no: 19 (1 \u00c7iriya P\u00ea\u015f\u00een 1943), s. 14 (T\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131: Ronah\u00ee, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Uppsala, 1989, s. 374)<\/p>\n<p>(126)Munzur \u00c7em, yagy., s. 4<\/p>\n<p>(127)Th. Menzel, \u201cYezidiler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 13, s. 418<\/p>\n<p>(128)Abd\u00fclbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131, \u201cK\u0131z\u0131l-ba\u015f\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 790<\/p>\n<p>(129)\u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 791<\/p>\n<p>(130)Mark Sykes, \u201cOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun K\u00fcrt A\u015firetleri-III\u201d, \u00c7eviren: M. Piro, Berhem, Stockholm, no: 8 (May\u0131s 990), s. 24-25<\/p>\n<p>(131)M. \u015eerif F\u0131rat, yage., 6<\/p>\n<p>(132)Do\u011fu K\u00fcrdistanl\u0131 K\u00fcrt yazarlar\u0131ndan Ubeydullah Eyubiyan da \u201cZaza\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc \u201cKurmanci\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131r (Bak. \u2018Ubeydullah Eyubiyan, \u201c\u00c7\u0131rikey Xec \u00fb S\u0131yamend\u201d, Ne\u015friyey\u00ea Dani\u015fgedey\u00ea Edebiyat\u00ea Tebriz, Behar\u00ea sal\u00ea 1335 [1956], s. 67).<\/p>\n<p>(133)Dr. Ali K\u0131l\u0131\u00e7, \u201cZon\u00ea Ma\u201d, Newroz Ate\u015fi (ayl\u0131k teorik haber-yorum dergisi), no: 1 (S\u0131bat 1992), s. 47<\/p>\n<p>(134)Mustafa D\u00fczg\u00fcn, \u201cK\u00fcrdistan Tarihinde Dersim Adl\u0131 Eserde Ge\u00e7en Baz\u0131 S\u00f6zc\u00fcklerin Yerel Kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131-I\u201d, Berhem, Ankara, no: 1 (Nisan 1992), s. 53-55<\/p>\n<p>(135)Bu al\u0131nt\u0131y\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z Ziya G\u00f6kalp\u2019in kitab\u0131n\u0131 bas\u0131ma haz\u0131rlayan \u015eevket Beysano\u011flu, ayn\u0131 sayfadaki bir notta D\u00fcnb\u00fcl\u00ee s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn D\u00fcm\u00fcl\u00ee, Dum\u0131li veya D\u0131m\u0131l\u00ee bi\u00e7iminde s\u00f6ylendi\u011fini de belirtir.<\/p>\n<p>-Bak. Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik Tetkikler, Haz\u0131rlayan: \u015eevket Beysano\u011flu, Sosyal Yay\u0131nlar, \u0130stanbul, 1992, s. 27<\/p>\n<p>(136)Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik Tetkikler, s. 27<\/p>\n<p>(137)David N. MacKenzie, \u201cThe role of the Kurdish language in Ethnicity\u201d, in: Ethnic Groups in the Republic of Turkey, Weisbaden, 1989, s. 541-542<\/p>\n<p>(138)Dr. Muhemmed Teqi \u0130brahimp\u00fbr, Vajenamey\u00ea Farsi-Kurdi, (Tahran?], 1981, s. 715<\/p>\n<p>(139)\u2019Eli Seydo Gewrani, El-Qam\u00fbsu\u2019l-Kurdiyi\u2019l-Hedis, Kurdi-\u2018Erebi, Amman, 1985, s. 641<\/p>\n<p>(140)D. \u0130zoli, yage., s. 839<\/p>\n<p>(141)Botan a\u011fz\u0131nda \u201cza (z\u0131h\u00ea)\u201d, \u201cerkek \u00e7ocuk, k\u0131z \u00e7ocuk\u201d anlamlar\u0131na gelir (\u2018Eli Seydo Gewrani, yage., s. 650).<\/p>\n<p>(142)D. \u0130zoli, Ferheng Kurdi-T\u0131rki, T\u0131rki-Kurdi, s. 73<\/p>\n<p>(143)A. M. Mente\u015fa\u015fvili, K\u00fcrtler (toplumsal-ekonomik ili\u015fkileri, k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fay\u0131\u015f tarz\u0131 \u00fczerine incelemeler), Rus\u00e7adan \u00e7eviren: Ya\u015far Abd\u00fclselamo\u011flu, s. 38<\/p>\n<p>Hen\u00fcz yay\u0131nlanmam\u0131\u015f olan bu \u00e7eviriden yararlanmama izin verdi\u011fi i\u00e7in Ya\u015far Abd\u00fclselamo\u011flu\u2019na te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n<p>(144)David N. MacKenzie, yagy., s. 541-542<\/p>\n<p>(145)Celadet Bedirxan, \u201cZar\u00ea Dum\u0131li \u00fb Mewl\u00fbda \u2018Usman Efendi\u201d, H\u00eavi, Paris, no: 2 (Gulan 1984), s. 81<\/p>\n<p>(146)Paul Robert, Petit Robert-1 (dictionnaire de la langue fran\u00e7aise), Paris, 1984, s. 2129, 2131<\/p>\n<p>(147)Ayn\u0131 konudaki di\u011fer bir a\u00e7\u0131klama i\u00e7in bak. Emir Djeladet Bedir Khan et Roger Lescot, Grammaire Kurde (Dialecte kurmandji), Paris, 1970, s. 26<\/p>\n<p>(148)Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, yage., s. 21<\/p>\n<p>(149)Wilh. Geiger und Ernst Kuhn, Grundriss der Iranischen Philologie, zweiter band, Strassburg, Verlag von Karl J. Tr\u00fcbner, 1896-1904, s. 428<\/p>\n<p>Hat\u0131rlatal\u0131m ki Yunanl\u0131lar, Eski Elam\u2019a Susiane diyorlard\u0131. Elam\u2019\u0131n ba\u015fkenti ise Susa idi. Susiana daha sonra Ahamenidlerin eline ge\u00e7mi\u015f ve bunlar\u0131n 20 satrapl\u0131\u011f\u0131ndan biri olmu\u015ftur (T\u00fcrk Ansiklopedisi, c. 14, s. 497; c. 11, s. 67).<\/p>\n<p>(150)\u015eam m\u00fczelerinden birinde, bir maketin alt\u0131nda Frans\u0131zca olarak \u015fu a\u00e7\u0131klamaya rastlam\u0131\u015ft\u0131m:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cLa maquette en question a \u00e9t\u00e9 trouv\u00e9e a midistance entre les deux temples de Shamash et de Nini-Zaza de Mari. L\u2019architecture presargonide de IIIe mill\u00e9naire avant notre \u00e8re.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Yani:<\/p>\n<p><strong><em>\u201cS\u00f6zkonusu maket, \u015eama\u015f tap\u0131na\u011f\u0131 ile Mari [deki] Nini-Zaza tap\u0131naklar\u0131 aras\u0131ndaki uzakl\u0131\u011f\u0131n ortas\u0131nda bulunmu\u015ftur. M. \u00d6. 3000\u2019lerdeki Sargon\u00f6ncesi d\u00f6nem mimarisi.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(ab\u00e7)<\/p>\n<p>(151)Aktaran: Halis [Ataksoy], Diyarbak\u0131r Tarihinde Komuk Eli, \u0130stanbul, 1988, s. 30<\/p>\n<p>(152)Cihat-Kar, Asur yaz\u0131tlar\u0131nda (M. \u00d6. 9. yy.) Zamza krall\u0131\u011f\u0131ndan s\u00f6zedildi\u011fini ve bu krall\u0131\u011f\u0131n Urmiye G\u00f6lu\u2019n\u00fcn g\u00fcney ve g\u00fcneybat\u0131s\u0131ndaki b\u00f6lgede bulundu\u011funu yazmakta fakat bu konuda herhangi bir kaynak g\u00f6stermemektedir.<\/p>\n<p>-Bak. Cihat-Kar, Piya, no: 4, s. 20<\/p>\n<p>(153)Kimi kaynaklarda bu ad \u201cZevezan (Zozan)\u201d, \u201cZuzaniye (yani Zaza)\u201d, \u201cZevazaniye (Zaza)\u201d veya \u201cZavzan\u201d bi\u00e7iminde de yaz\u0131lmaktad\u0131r. Arap harfleriyle yaz\u0131lm\u0131\u015f olan \u201cZozan\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u201cZewezan\u201d, \u201cZewzan\u201d, \u201cZ\u00fbzan\u201d gibi de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde okunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu gibi, \u201cZozaniye\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u201cZewzaniye\u201d, \u201cZewezaniye\u201d veya \u201cZ\u00fbzaniye\u201d olarak okunmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Arap\u00e7ada \u201cZozan\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00e7o\u011ful (cem-i teksir) bi\u00e7iminin \u201cZewazin\u201d oldu\u011funu da hat\u0131rlatal\u0131m.<\/p>\n<p>Bu s\u00f6zc\u00fcklerin de\u011fi\u015fik bi\u00e7imlerde okunu\u015flar\u0131 i\u00e7in bak. \u015eevket Beysano\u011flu, An\u0131tlar\u0131 ve Kit\u00e2beleri ile Diyarbak\u0131r Tarihi, Diyarbak\u0131r Belediyesi-Diyarbak\u0131r\u2019\u0131 Tan\u0131tma Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1987, c. I, s. 202, 219<\/p>\n<p>-T\u00fcrk Ansiklopedisi, c. 13, s. 387<\/p>\n<p>-Gregory Ab\u00fb\u2019l-Farac (Bar Hebraeus), Ab\u00fb\u2019l-Farac Tarihi, T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, Ankara, c. II, s. 439<\/p>\n<p>(154)Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, T\u00fcrklerin Tarihi, Tekin Yay\u0131nevi, c. 4, s. 1524<\/p>\n<p>(155)V. Minorsky, \u201cK\u00fcrtler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi\u2019nde, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1979, c. 6, s. 1093<\/p>\n<p>Hasan Y\u0131ld\u0131z\u2019\u0131n aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Marko Polo (1254-1324) ve karde\u015flerinin seyahati ile ilgili olarak anlat\u0131lan bir b\u00f6l\u00fcmde \u015f\u00f6yle denmektedir:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u2026 Bu b\u00f6lgenin da\u011flar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnde tufandan sonra Nuh\u2019un gemisi konmu\u015ftur. Bu b\u00f6lgenin do\u011fusunda Zorzani b\u00f6lgesi vard\u0131r.\u201d<\/em><\/strong><\/p>\n<p>Marko Polo\u2019nun yapt\u0131\u011f\u0131 haritada Zorzanie, Hazar Denizi ile Erzurum aras\u0131ndaki b\u00f6lgededir.\u00a0<strong><em>\u201cMarko Polo, Zorzani b\u00f6lgesi olarak Erzincan, Erzurum ve Musul \u00fc\u00e7geni i\u00e7inde kalan b\u00f6lgeyi anlatmaktad\u0131r\u201d<\/em><\/strong>\u00a0diyen Hasan Y\u0131ld\u0131z,\u00a0<strong><em>\u201cMusul, Kuzeydeki Zorzani b\u00f6lgesinin sonunun \u00fczerindedir\u201d<\/em><\/strong>\u00a0diye bir a\u00e7\u0131klamada da bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Hasan Y\u0131ld\u0131z\u2019\u0131n \u201cZorzani\u201d b\u00f6lgesi ile ilgili aktarma ve a\u00e7\u0131klamalar\u0131, yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen \u201cZawzan\u201d ad\u0131n\u0131 ve daha \u00e7ok da bug\u00fcn \u0130ran K\u00fcrdistan\u0131nda ya\u015f\u0131yan K\u00fcrt a\u015firetlerinden Zerza (\u00e7o\u011fulu: Zerzan) ad\u0131n\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Ayetullah \u015e\u00eax Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestan\u00ee\u2019ye g\u00f6re, bu Zerza (Zerzan) a\u015fireti W\u0131rm\u00ea (Urmiye) y\u00f6resinde ya\u015far.<\/p>\n<p>\u00c7ok sonralar\u0131, 1663\u2019te J. B. Tavernier de gezi notlar\u0131nda Barg\u0131ri (Muradiye) ile Van aras\u0131ndaki \u201cZuarzazin\u201d adl\u0131 bir yerden s\u00f6zeder.<\/p>\n<p>-Bak. Pierre Bergeron, Les Voyages de Bergeron, La Haye, 1735, s. 13-14\u2019ten aktaran: Hasan Y\u0131ld\u0131z, A\u015firetten Ulusall\u0131\u011fa Do\u011fru K\u00fcrtler-Politik Felsefe A\u00e7\u0131s\u0131ndan K\u00fcrt Toplumunun Kriti\u011fi, H\u00eaviya Gel Yay\u0131nlar\u0131, Stockholm, 1989, s. 20, 23, 159<\/p>\n<p>-J. B. Tavernier, Les six voyages en Turquie et en Perse, Notes de St\u00e9phane Yerasimos, Librairie Fran\u00e7ois Maspero, Paris, 1981, c. II, s. 32<\/p>\n<p>-Hezret\u00ea Ayetullah \u015e\u00eax Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestan\u00ee, Tar\u00eex\u00ea Kord \u00fb Kordestan \u00fb Tewabi\u2019 Ya Tar\u00eex\u00ea Merd\u00fbx, c. I, \u00e7ap\u00ea dovvom, s. 94<\/p>\n<p>(156)Ali Kemali [Aks\u00fct], Erzincan (tarihi, co\u011frafi, i\u00e7timai, etnografi, idari, ihsai tetkikat tecr\u00fcbesi), Resimli Ay Matbaas\u0131, \u0130stanbul, 1932, s. 179<\/p>\n<p>(157)Mark Sykes, \u201cOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun K\u00fcrt A\u015firetleri-II\u201d, \u00c7eviren: M. Piro, Berhem, Stockholm, no: 7 (Ocak 1990), s. 21<\/p>\n<p>(158)Mark Sykes, yagy., s. 21<\/p>\n<p>(159)Cahit \u00d6ztelli, Bekta\u015fi G\u00fclleri, \u0130stanbul, 1985, s. 334<\/p>\n<p>(160)Evliya \u00c7elebi, Kurd Le M\u00eaj\u00fby D\u0131ravsekani da: S\u0131yahatnamey Ewliya \u00c7elebi, werg\u00earrani Se\u2019id Nakam, \u00c7apxaney Korri Zanyari Kurd, Ba\u011fdat, 1979, s. 171<\/p>\n<p>(161)Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik Tetkikler, s. 27<\/p>\n<p>(162)Necdet Sakao\u011flu, Anadolu Derebeyi Ocaklar\u0131ndan K\u00f6se Pa\u015fa Hanedan\u0131, Yurt Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1984, s. 47-50<\/p>\n<p>(163)Do\u011fu Anadolu, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, s. 142<\/p>\n<p>(164)Dr. Vet. N. Nuri Dersimi, yage., s. 61<\/p>\n<p>(165)Aktaran: \u0130smet Ch\u00e9riff Vanly, Les Kurdes et le Kurdistan dans les relations d\u2019anciens voyageurs Occidentaux (XVIe-XVIIIe si\u00e8cle), s. 39, 64-65<\/p>\n<p>(166)Aktaran: Stephane Yerasimos, Les voyageurs dans L\u2019empire Ottoman (XIVe-XVIe si\u00e8ecles), \u0130mprimerie de La Soci\u00e9te Turque d\u2019Histoire, Ankara, 1991, s. 271<\/p>\n<p>(167)Bak. Mirella Galetti, Kurd \u00fb Kurd\u0131stan Le N\u00fbsrawekani \u0130tali da (Le Sedey S\u00eazdem Ta Nozdem), Werg\u00earrani: Cas\u0131m Tofiq, Binkey Hengaw, Stockholm, 1987, s. 82<\/p>\n<p>(168)Zaza ad\u0131na benzeyen bir ad da yine \u015eemdinli y\u00f6resindeki Herki a\u015firetinin kabilelerinden biri olan Zizan kabilesinin ad\u0131d\u0131r (Bak. Muzaffer Erdost, yage, s. 167).<\/p>\n<p>-13. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f olan Gregory Ab\u00fb\u2019l-Farac (Bar Hebraeus) de\u00a0<strong><em>\u201cF\u0131rat k\u0131y\u0131lar\u0131 \u00fczerindeki Zizona (Zizana) k\u00f6y\u00fc\u201d<\/em><\/strong>nden s\u00f6zeder.<\/p>\n<p>-Bak. Gregory Ab\u00fb\u2019l-Farac (Bar Hebraeus), yage., s. 370<\/p>\n<p>(169)Oskar mann, Mukri Kurden, Berlin, 1906, s. 301<\/p>\n<p>(170)Th. Menzel, \u201cKit\u00e2b\u00fc\u2019l-Cilve\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6, s. 827<\/p>\n<p>-Hugo Makas, Kurdishe Studen, Heidelberg, 1900<\/p>\n<p>-Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, \u0130sl\u00e2m \u0130nan\u00e7lar\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc, Remzi Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1984, s. 724<\/p>\n<p>-Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, Felsefe Ansiklopedisi Kavramlar ve Ak\u0131mlar, Remzi Kitabevi, \u0130stanbul, 1980, c. 7, s. 319<\/p>\n<p>(171)Tarih\u00e7i Taber\u00ee (839-923), ravili\u011fini \u0130bni Abbas\u2019a dek uzatt\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00f6yle bir rivayet anlat\u0131r:<\/p>\n<p><strong><em>\u201c\u0130blis g\u00fcnaha girmeden \u00f6nce, meleklerden olup ad\u0131 Azazil idi. O yery\u00fcz\u00fc ahalisindendi.\u00a0Meleklerin en \u00e7ok ibadet eden ve en bilginlerindendi. Bu meziyetler onu kibir ve gurur yoluna sapt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. O, cin ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan bir uruktand\u0131.\u201d\u00a0<\/em><\/strong>(Taber\u00ee, Milletler ve H\u00fck\u00fcmdarlar Tarihi, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1991, c. I, s. 108)<\/p>\n<p>Zazail (\u2018Azazil, Azazel, \u2018Ezazil) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn sonundaki \u201cil\u201din Sami dilerinde \u201cTanr\u0131\u201d (Allah) anlam\u0131na geldi\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. (Bak. Turan Dursun, Allah, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1991, s. 11)<\/p>\n<p>\u2018Azazil (Azazel) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc \u00e7ok eski kaynaklarda, \u00f6rne\u011fin Tevrat\u2019ta (Levililer, XVI, 8) da ge\u00e7er. Tevrat\u2019a g\u00f6re, Azazel (Azazil),\u00a0<strong><em>\u201c\u015eeytandan sonra en esrarengiz fevkalbe\u015fer bir \u015fahsiyettir\u201d.<\/em><\/strong>\u00a0Yahudi dinsel kitaplar\u0131nda Azazel (Azazil) ile ilgili anlat\u0131lanlar, \u00f6rne\u011fin\u00a0<strong><em>\u201cinsan k\u0131zlar\u0131yla birle\u015fen melekler (Allah o\u011fullar\u0131) k\u0131ssas\u0131\u201d<\/em><\/strong>n\u0131n baz\u0131 yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda K\u00fcrtlerin k\u00f6keni ile ilgili olarak anlat\u0131lan baz\u0131 efsanelere belli \u00f6l\u00e7\u00fcde benzerli\u011fi dikkat \u00e7ekicidir. \u00d6rne\u011fin yukar\u0131daki efsane, K\u00fcrtlerin Hz.\u00a0<strong><em>\u201cS\u00fcleyman taraf\u0131ndan kovulmu\u015f gen\u00e7 esirler ile \u015feytan Cesed\u2019in o\u011fullar\u0131\u201d\u00a0<\/em><\/strong>olduklar\u0131n\u0131 veya\u00a0<strong><em>\u201ccinlerin Havva\u2019n\u0131n k\u0131zlar\u0131yla evlendiklerini, onlardan da K\u00fcrtlerin do\u011fdu\u011funu\u201d\u00a0<\/em><\/strong>\u00f6ne s\u00fcren rivayetleri and\u0131rmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn bunlar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Yezidi ve Kakeyi K\u00fcrtlerinin \u201c\u015eeytan\u201d yerine \u2018Ezazil (\u2018Azazil, Zazail) ad\u0131n\u0131 kullanmalar\u0131n\u0131n bu rivayetlerle bir ba\u011flant\u0131s\u0131n\u0131n olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusu akla gelmektedir.<\/p>\n<p>Bak. \u0130slam Ansiklopedisi, c. 2, s. 90; c. 5-II, s. 691<\/p>\n<p>-V. Minorsky, \u201cK\u00fcrtler\u201d, \u0130slam Ansiklopedisi, c. 6, s. 1091<\/p>\n<p>-\u015eeref Han, \u015eerefname, Arap\u00e7adan \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1971, s. 19<\/p>\n<p>(172)Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, \u0130sl\u00e2m \u0130na\u00e7lar\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc, s. 724<\/p>\n<p>(173)Bak. Cemal Nebez, yage., s. 23<\/p>\n<p>(174)Mihemed Emin, Zeki, Kurd \u00fb Kurdistan, \u00c7apxaney Daru\u2019l-Selam, Ba\u011fdat, 1931, c. I, s. 355-356<\/p>\n<ol>\n<li>Nuri Dersimi de bu hususa dikkati\u00a0\u00e7eker. Ancak onun g\u00f6ndermede bulundu\u011fu sayfa, M. Emin Zeki\u2019nin ad\u0131ge\u00e7en kitab\u0131n\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz Arap\u00e7a ve K\u00fcrt\u00e7e bask\u0131lar\u0131ndaki sayfalara uymamaktad\u0131r (Bak. Vet. Dr. M. Nuri Dersimi, Hat\u0131rat\u0131m, We\u015fan\u00ean Roja N\u00fb, Stockholm, 1986, s. 10-11).<\/li>\n<\/ol>\n<p>(175)Gregory Ab\u00fb\u2019l-Farac (Bar Hebraeus), yage., s. 563<\/p>\n<p>-Claude Cahen, Osmanl\u0131lardan \u00d6nce Anadolu\u2019da T\u00fcrkler, E Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1984, s, 270, 283, 299, 345, 354<\/p>\n<p>(176)Aziz G\u00fcnel, T\u00fcrk S\u00fcryaniler Tarihi, Diyarbak\u0131r, 1970, s. 353<\/p>\n<p>Bu k\u00f6yde S\u00fcryaniler ya\u015farlar (Yeni \u00dclke, no: 120, s. 4).<\/p>\n<p>(177)\u201dB\u0131 \u00c7ek\u00ean Kimyevi Gel\u00ea Me T\u00ea Q\u0131rk\u0131r\u0131n\u201d, Rew\u015fen (kovara Yekit\u0131ya Rew\u015fenbir\u00ean Welatpar\u00eaz\u00ean Kurd\u0131stan), Bonn, no: 2 (Payiz 1988), s. 8<\/p>\n<p>(178)Do\u011fu Anadolu, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nar\u0131, s. 142<\/p>\n<p>(179)Cel\u00eel\u00ea Cel\u00eel, Zargotina Kurd\u00ean S\u00fbriy\u00ea, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Uppsala, 1989, s. 232<\/p>\n<p>(180)\u0130smet Ch\u00e9riff Vanly, yage., s. 47<\/p>\n<p><strong>YARARLANILAN KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n<p>Abd\u00fclbaki G\u00f6lp\u0131narl\u0131, \u201cK\u0131z\u0131l-ba\u015f\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, c. 6<\/p>\n<p>Abdulreq\u00eeb Yus\u00fbf, Huner\u00ea Tabloy\u00ean \u015eerefnam\u00ea, Werg\u00ear: El\u00ee\u015f\u00ear, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Stockholm, 1991<\/p>\n<p>Ahmet \u00d6zer, Do\u011fu Anadolu\u2019da A\u015firet D\u00fczeni, Boyut Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990<\/p>\n<p>Ali Harzya, \u201cK\u00fcrt Sorunu\u201d, Emek (ayl\u0131k sosyalist dergi), no: 6 (Kas\u0131m 1970)<\/p>\n<p>Ali Kemali [Aks\u00fct], Erzincan (tarihi, co\u011frafi, i\u00e7timai, etnografi, idari, ihsai tetkikat tecr\u00fcbesi), Resimli Ay Matbaas\u0131, \u0130stanbul, 1932<\/p>\n<p>Dr. Ali K\u0131l\u0131\u00e7, \u201cZon\u00ea Ma\u201d, Newroz Ate\u015fi (ayl\u0131k teorik haber yorum dergisi), no: 1 (S\u0131bat 1992)<\/p>\n<ol>\n<li>M. Mente\u015fa\u015fvili, K\u00fcrtler (toplumsal-ekonomik ili\u015fkileri, k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fay\u0131\u015f tarz\u0131 \u00fczerine incelemeler), Rus\u00e7adan \u00e7eviren: Ya\u015far Abd\u00fclselamo\u011flu<\/li>\n<\/ol>\n<p>Ar\u015fak Poladyan, VII.-X. Y\u00fczy\u0131llarda K\u00fcrtler, \u00c7eviren: Mehmet Demir, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991<\/p>\n<p>Arthur Christensen, Les Dialectes d\u2019Awrom\u00e2n et de P\u00e2w\u00c7, Kopenhag, 1921<\/p>\n<p>Hezret\u00ea Ayetullah Aqay \u015e\u00eax Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestan\u00ee, Ferheng\u00ea Merd\u00fbx, Senendec, 1362 [1983], c. II<\/p>\n<p>Hezret\u00ea Ayetullah \u015e\u00eax Muhemmed Merd\u00fbx\u00ea Kordestan\u00ee, Tar\u00eex\u00ea Kord \u00fb Kordestan \u00fb Tewabi\u2019 Ya Tar\u00eex\u00ea Merd\u00fbx, c. I, \u00e7ap\u00ea dovvom<\/p>\n<p>Ayre, Stockholm, no: 11 (Adar 1987)<\/p>\n<p>Aziz G\u00fcnel, T\u00fcrk S\u00fcryaniler Tarihi, Diyarbak\u0131r, 1970<\/p>\n<p>Baba Merd\u00fbx\u00ea Ruhani (\u015eiwa), Tarixe Me\u015fahir\u00ea Kord (urefa, ulema, udeba, \u015fu\u2019era), c. I, Ente\u015faret\u00ea Soru\u015f, Tahran, 1364\/1985<\/p>\n<p>B[asile] Nikitine, Les Af\u015fars d\u2019Urmiyeh, Paris 1929<\/p>\n<p>Dr. Bekir K\u00fct\u00fcko\u011flu, Osmanl\u0131-\u0130ran Siyasi M\u00fcnasebetleri-I (1578-1590), \u0130stanbul \u00dcniversitesi Edebiyat Fak\u00fcltesi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1962<\/p>\n<p>\u201cB\u0131 \u00c7ek\u00ean Kimyevi Gel\u00ea Me T\u00ea Q\u0131rk\u0131r\u0131n\u201d, Rew\u015fen (kovara Yekit\u0131ya Rew\u015fenbir\u00ean Welatpar\u00eaz\u00ean Kurd\u0131stan), Bonn, no: 2 (Payiz 1988)<\/p>\n<ol>\n<li>J. Edmonds, A Pilgrimage To Lalish, London, 1967<\/li>\n<\/ol>\n<p>Cahit \u00d6ztelli, Bekta\u015fi G\u00fclleri, \u0130stanbul, 1985<\/p>\n<p>Celadet Bedirxan, \u201cZar\u00ea Dum\u0131li \u00fb Mewl\u00fbda \u2018Usman Efendi\u201d, H\u00eavi, Paris, no: 2 (Gulan 1984)<\/p>\n<p>Cel\u00eel\u00ea Celil, Zargot\u0131na Kurd\u00ean S\u00fbr\u0131y\u00ea, We\u015fan\u00ean Jina N\u00fb, Uppsala, 1989<\/p>\n<p>Cemal Nebez, Ser\u0131ncdan\u00eak Le Mitolojyay Kurd, Blawk\u0131rawey Ekadimyay Kurd Bo Zanist \u00fb Huner, Stockholm, 1986<\/p>\n<p>Cengiz Orhonlu, Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda A\u015firetlerin \u0130sk\u00e2n\u0131, Eren Yay\u0131nc\u0131l\u0131k, \u0130stanbul, 1987<\/p>\n<p>Cihat-Kar, Piya, no: 4, s. 20<\/p>\n<p>Claude Cahen, Osmanl\u0131lardan \u00d6nce Anadolu\u2019da T\u00fcrkler, E Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1984, s, 270, 283, 299, 345, 354).<\/p>\n<p>Dersim, T. C. Dahiliye Vek\u00e2leti, Jandarma Umum Kumandanl\u0131\u011f\u0131 [yay\u0131n\u0131]\n<p>\u201cDersim Y\u00f6resinden \u0130ki Halk T\u00fcrk\u00fcs\u00fc\u201d, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu (ayl\u0131k siyasi dergi), no: 30 (Kas\u0131m 1977)<\/p>\n<ol>\n<li>\u0130zoli, Ferheng Kurdi-T\u0131rki, T\u0131rki-Kurdi, Deng Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1992<\/li>\n<\/ol>\n<p>Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, T\u00fcrklerin Tarihi, Tekin Yay\u0131nevi, c. 4<\/p>\n<p>Do\u011fu Anadolu, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131<\/p>\n<p>Seyyid \u2018Ebdurrezaq Husni, El-Yezidiy\u00fbn Fi Haz\u0131ruhum We Mazihum, 11. bask\u0131, Ba\u011fdat, 1987, s. 115<\/p>\n<p>Ehmed\u00ea Xasi, Mewlid\u00ea Neb\u00ee, Lito\u011frafya Matbaas\u0131, Diyarbekir, 1899<\/p>\n<p>\u2018Eli Seydo Gewrani, El-Qam\u00fbsu\u2019l-Kurdiyi\u2019l-Hedis, Kurdi-\u2018Erebi, Amman, 1985<\/p>\n<p>Emir Djeladet Bedir Khan et Roger Lescot, Grammaire Kurde (Dialecte kurmandji), Paris, 1970<\/p>\n<ol>\n<li>Ruhi F\u0131\u011flal\u0131, \u201cYez\u00eed\u00eelik\u201d, T\u00fcrk Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, Ankara, 1984, c. 33<\/li>\n<\/ol>\n<p>Evdirehman El\u00ee \u015fnis, \u201cN\u00ea\u00e7\u00eera Hir\u00e7 \u00fb Pezkoviyan\u201d, Ronah\u00ee (suppl\u00e9ment illustr\u00e9 de la revue Kurde Hawar), \u015eam, no: 26 (Hiz\u00earan-T\u00eermeh 1944), s. 7 (T\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131: Ronah\u00ee, J\u00eena N\u00fb Yay\u0131nlar\u0131, Uppsala, 1985<\/p>\n<p>Evliya \u00c7elebi, Kurd Le M\u00eaj\u00fby D\u0131ravsekani da: S\u0131yahatnamey Ewliya \u00c7elebi, werg\u00earrani Se\u2019id Nakam, \u00c7apxaney Korri Zanyari Kurd, Ba\u011fdat, 1979<\/p>\n<p>Ferit Develio\u011flu, T\u00fcrk Argosu, Geni\u015fletilmi\u015f 6. bask\u0131, Ayd\u0131n Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, 1980<\/p>\n<p>F\u0131rat, \u201cDer\u00ea La\u00e7\u00ee\u201d, H\u00eav\u00ee (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), no: 4 (\u00celon 1985)<\/p>\n<p>F\u0131rat, \u201cFolklor\u00ea Ders\u0131mi ra-II\u201d, H\u00eav\u00ee, no: 5 (Gulan 1986), s. 106<\/p>\n<p>F\u0131rat, \u201cSan\u201d, Armanc (j\u0131 meh\u00ea carek\u00ea dert\u00ea), Stockholm, no: 88 (\u00c7\u0131leya Pa\u015fin 1988), s. 10; no: 91 (N\u00eesan 1989)<\/p>\n<p>F\u0131rat, \u201cSeyd U\u015fe\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya g\u0131\u015fti), Paris, no: 4 (\u00celon 1985)<\/p>\n<p>Giw Mukriyani, Ferhengi Mehabad, \u00c7apxaney Kurdistan, Hewl\u00ear, 1961<\/p>\n<p>Gregory Ab\u00fb\u2019l-Farac (Bar Hebraeus), Ab\u00fb\u2019l-Farac Tarihi, T\u00fcrk Tarih Kurumu Bas\u0131mevi, Ankara, c. II<\/p>\n<p>Gwevderey\u0131c, \u201c\u00c7olig\u201d, Demokrat (kovara s\u0131yasi \u00fb \u00e7andi, no: 7 (Adar 1990)<\/p>\n<p>Halis [Ataksoy], Diyarbak\u0131r Tarihinde Komuk Eli, \u0130stanbul, 1988<\/p>\n<p>Hasan Dewran, \u201cEz Ho ra Pers Kon\u201d, Mizg\u00een (kovara agahdari \u00fb peywendiy\u00ea ji bo Kurd\u00ean Almanya Federal), Bonn, no: 4 (1\/1986)<\/p>\n<p>Hasan Y\u0131ld\u0131z, A\u015firetten Ulusall\u0131\u011fa Do\u011fru K\u00fcrtler-Poltik Felsefe A\u00e7\u0131s\u0131ndan K\u00fcrt Toplumunun Kriti\u011fi, H\u00eaviya Gel Yay\u0131nlar\u0131, Stockholm, 1989<\/p>\n<p>Hawar, \u201c\u00c7end Lawik\u00ea Qem\u00ea Ar\u00eay\u0131zi\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 3 \u00celon 1988)<\/p>\n<p>Hawar Torn\u00eaceng\u00ee, \u201cWu\u015fen\u00ea T\u00eekmey\u00ee\u201d, Berhem, Stockholm, no: 5, s. 47-50<\/p>\n<p>Haydar Dersim\u00ee, \u201cDer\u00ea La\u00e7\u00ee\u201d, H\u00eav\u00ee (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), no: 6 (Tebax 1986)<\/p>\n<p>Haydar I\u015f\u0131k, Dersimli Memik A\u011fa, Belge Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990<\/p>\n<p>Heci Ce\u2019fer, Got\u0131n\u00eat Mez\u0131nan l\u0131 Devera Behdinan, Ba\u011fdat, 1986<\/p>\n<p>Hejar, Henbane Borine-Ferheng\u00ea Kord\u00ee-Fars\u00ee, Tahran, 1369 [1991], c. 2<\/p>\n<p>Hemed\u00ea Mamekiz, \u201cDer\u00ea La\u00e7\u00ee\u201d, Kurdistan Press, Stockholm, no: 71 (27. 4. 1989)<\/p>\n<p>Hugo Makas, Kurdishe Studen, Heidelberg, 1900<\/p>\n<p>\u0130hsan Nuri, K\u00fcrtlerin K\u00f6keni, \u00c7eviren: M. Tayfun, Y\u00f6ntem Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1977<\/p>\n<p>\u0130kibine Do\u011fru (haftal\u0131k haber ve yorum dergisi), \u0130stanbul, no: 51<\/p>\n<p>\u0130shak Sunguro\u011flu, Harput Yollar\u0131nda, \u0130stanbul, 1958, c. 1<\/p>\n<p>\u0130slam Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, c. 2, 5, 6<\/p>\n<p>\u0130smail Be\u015fik\u00e7i, Do\u011fu Anadolu\u2019nun D\u00fczeni, Sosyo-Ekonomik ve Etnik Temeller, 3. bas\u0131m, c. I, Yurt Kitap-Yay\u0131n, Ankara, 1992<\/p>\n<p>Ismet Ch\u00e9riff Vanly, Les Kurdes et le Kurdistan dans les relations d\u2019anciens voyageurs Occidentaux (XVIe-XVIIIe si\u00e8cle)<\/p>\n<ol>\n<li>B. Tavernier, Les six voyages en Turquie et en Perse, Notes de St\u00e9phane Yerasimos, Librairie Fran\u00e7ois Maspero, Paris, 1981, c. II<\/li>\n<\/ol>\n<p>Kadri Cemil Pa\u015fa (Zinar Silop\u00ee), Doza Kurdistan (K\u00fcrdistan Davas\u0131) K\u00fcrt Milletinin 60 Y\u0131ll\u0131k Esaretten Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 Hat\u0131ralar\u0131, \u0130kinci bas\u0131m, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991<\/p>\n<p>Kemal Bad\u0131ll\u0131, T\u00fcrk\u00e7e \u0130zahl\u0131 K\u00fcrt\u00e7e Grameri (Kurmancca Leh\u00e7esi), 1965<\/p>\n<p>Mahmut Lewend\u00ee, \u201cJi H\u00eala Haymanay\u00ea \u00c7end Sitran\u00ean \u015e\u00eaxbiziniyan\u201d, \u00c7ar\u00e7ira (kovara \u00e7andey\u00ee ya gi\u015ft\u00ee), no: 3 (Tebax 1986)<\/p>\n<p>Dr. Mahmut R\u0131\u015fvano\u011flu, Do\u011fu A\u015firetleri ve Emperyalizm, 3. bask\u0131, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131n\u0131, \u0130stanbul, 1978<\/p>\n<p>Malmisan\u0131j, \u201cBibliyografya Dimili (Zaza)\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), Paris, no: 3, 4, 5, 6, 7<\/p>\n<p>Malmisan\u0131j, \u201cDu \u015eair\u00ean Dunbuli\u201d, Armanc, Uppsala, no: 72 (Gulan 1987)<\/p>\n[Malmisan\u0131j], H\u00eavi (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), Paris, no: 4 (\u00celon, 1985)<\/p>\n<p>Malmisan\u0131j, \u201cOndokuzuncu Y\u00fczy\u0131lda K\u0131rd (Zaza) A\u015firetleri Aras\u0131ndaki \u00c7at\u0131\u015fmalar, Studia Kurdica, Paris, no: 1-3 (Nisan 1985)<\/p>\n[Malmisan\u0131j], \u201cZaza (D\u0131m\u0131li) Leh\u00e7esinde Yazan Bir Ozan: Melay Xasi\u201d, Devrimci Demokrat Gen\u00e7lik (dergi), \u0130stanbul, no: 2 (Mart 1978)<\/p>\n<p>Mark Sykes, \u201cOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun K\u00fcrt A\u015firetleri-II\u201d, \u00c7eviren: M. Piro, Berhem, Stockholm, no: 7 (Ocak 1990)<\/p>\n<p>Martin Van Bruinessen, \u201cE\u015fair\u00ea Kord we Dewlet\u00ea \u0130ran: Mor\u0131d\u00ea \u015e\u00fbre\u015f\u00ea S\u0131mko\u201d, Mutale\u2019at\u00ea Kordi, Paris, c. 1, \u015fomare: 4 (Tabestan 1365\/1986)<\/p>\n<p>Martin van Bruinessen, A\u011fa, \u015eeyh ve Devlet K\u00fcrdistan\u2019\u0131n Sosyal ve Politik \u00d6rg\u00fctlenmesi, \u00d6zg\u00fcr Gelecek Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1991<\/p>\n<ol>\n<li>Duzgin, \u201cAdet \u00fb Torey\u00ea D\u00ears\u0131m\u00ee-V (M\u0131sayv\u00eani)\u201d, Berhem, Stockholm, no: 6 (Ekim 1989)<\/li>\n<li>D\u00fbzg\u00fbn, \u201cTor\u00eay ve Adet\u00ea Dersimi\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 1 (\u015eubat 1988)<\/li>\n<\/ol>\n<p>Mihemed Emin, Zeki, Kurd \u00fb Kurdistan, \u00c7apxaney Daru\u2019l-Selam, Ba\u011fdat, 1931, c. I<\/p>\n<p>M\u0131hemedi Xal, Ferhengi Xal, c. III, \u00c7apxaney Kamerani, Sil\u00eamani (S\u00fcleymaniye), 1976<\/p>\n<p>M\u0131hemed Sal\u0131h \u0130brahimi M\u0131hemedi (\u015eep\u00fbl), J\u00eenaweri Zanayani Kurd Le Cihani \u0130slameti ya Genciney Ferheng \u00fb Zan\u0131st, \u00c7apxaney\u00ea Meharet, Tahran, 1364\/1985<\/p>\n<p>Mirella Galetti, Kurd \u00fb Kurd\u0131stan Le N\u00fbsrawekani \u0130tali da (Le Sedey S\u00eazdem Ta Nozdem), Werg\u00earrani: Cas\u0131m Tofiq, Binkey Hengaw, Stockholm, 1987<\/p>\n<p>Mirza \u015eukrullah Senendec\u00ee (Fexru\u2019l-Kuttab), Tuhfe-i Nas\u0131ri Der Tarix o Coxrafyay\u00ea Kordestan, Be inzimam\u00ea p\u00eanc meqale der barey\u00ea qeba\u00eel\u00ea Kord ez Doktor He\u015fmetullah Teb\u00eeb\u00ee, Tahran, 1366 [1987]\n<ol>\n<li>Law-10 (A-L. B.), \u201cJ\u0131n\u00eaki B\u0131w\u00eaji Kurd: Heyran Xan\u0131mi Dunbuli\u201d, N\u0131\u015ftiman (B\u0131lewk\u0131rewey biri Komeley J. K., sal: 1, no: 304 (Sermawez \u00fb R\u00eabendani 1322\/1943), s. 39-30 (T\u0131pk\u0131bas\u0131m: Govari N\u0131\u015ftiman, B\u0131nkey \u00c7apemeni Azad, Stockholm, 1985, s. 86-87)<\/li>\n<\/ol>\n<p>Dr. Vet. M. Nuri Dersimi, K\u00fcrdistan Tarihinde Dersim, Halep, 1952<\/p>\n<p>Vet. Dr. M. Nuri Dersimi, Hat\u0131rat\u0131m, We\u015fan\u00ean Roja N\u00fb, Stockholm, 1986<\/p>\n<ol>\n<li>Salih San, Do\u011fu Anadolu ve Mu\u015f\u2019un \u0130zahl\u0131 Kronolojik Tarihi, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1983<\/li>\n<li>\u015eerif F\u0131rat, Do\u011fu \u0130lleri ve Varto Tarihi (Etimoloji-Din-Etnografya-Dil ve Ermeni Mezalimi), 5. bask\u0131, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1983<\/li>\n<\/ol>\n<p>Muhemed Cemil Rojbeyani, \u201cFermanrewayiy Dunbuliyekan Le Tewr\u00eaz \u00fb Dewr\u00fbber\u00ee da\u201d, Karwan, no: 32 (May\u0131si 1985); no: 33 (Huzeyani 1985)<\/p>\n<p>Muhemmed Emin Zeki, Xulasetu Tarixu\u2019l-Kurd we Kurdistan Min Eqdemi\u2019l-\u2018Us\u00fbri\u2019l-Tarixiyye Hettel\u2019l-An, Arap\u00e7aya \u00c7eviren: Muhammed \u2018El\u00ee \u2018Ewn\u00ee, c. I, ikinci bas\u0131m, 196<\/p>\n<p>Dr. Muhemmed Teqi \u0130brahimp\u00fbr, Vajenamey\u00ea Farsi-Kurdi, (Tahran?], 1981<\/p>\n<p>Muhsine Helimo\u011flu Yavuz, Diyarbak\u0131r Efsaneleri \u00dczerine Bir Ara\u015ft\u0131rma (Derleme-\u0130nceleme), c. I, Ankara, 1989<\/p>\n<p>Muhsine Helimo\u011flu Yavuz, Diyarbak\u0131r Efsaneleri-2 ve Diyarbak\u0131r \u00dczerine Sekiz Bildiri, Ankara, 1990<\/p>\n<p>Munzur \u00c7em, \u201cAlevilik Sorunu \u00dczerine\u201d, Deng (ayl\u0131k siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel dergi), \u0130stanbul, no: 18 (\u015eubat 1992)<\/p>\n<p>Munzur \u00c7em, G\u00fcl\u00fcmse Ey Dersim (roman), c. I, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Yolu Yay\u0131nlar\u0131, K\u00f6ln, 1990<\/p>\n<p>Mustafa D\u00fczg\u00fcn, \u201cDersimli Memik A\u011fa\u201d, Berhem (kovara l\u00eakolin\u00ean c\u0131vaki \u00fb \u00e7andi), Stockholm, no: 10 (Ocak 1991)<\/p>\n<p>Mustafa D\u00fczg\u00fcn, \u201cK\u00fcrdistan Tarihinde Dersim Adl\u0131 Eserde Ge\u00e7en Baz\u0131 S\u00f6zc\u0131klerin Yerel Kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131-I\u201d, Berhem, Ankara, no: 1 (Nisan 1992)<\/p>\n<p>Muzaffer Erdost, T\u00fcrkiye \u00dczerine Notlar, Sol Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1971<\/p>\n<p>Necdet Sakao\u011flu, Anadolu Derebeyi Ocaklar\u0131ndan K\u00f6se Pa\u015fa Hanedan\u0131, Yurt Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1984<\/p>\n<p>Nejat Birdo\u011fan, Anadolu\u2019nun Gizli K\u00fclt\u00fcr\u00fc Alevilik, Hamburg Alevi K\u00fclt\u00fcr Merkezi Yay\u0131nlar\u0131, Hamburg (?), 1990<\/p>\n<p>Dr. O. Blau, \u201cNachrichten \u00fcber kurdische St\u00c7mme\u201d, Zeitscrift der Deutchen Morgenl\u00c7ndischen Gesellschaft, Leipzig, Bd: 16 (1862)<\/p>\n<p>Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, Felsefe Ansiklopedisi Kavramlar ve Ak\u0131mlar, Remzi Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1980, c. 7<\/p>\n<p>Orhan Han\u00e7erlio\u011flu, \u0130sl\u00e2m \u0130nan\u00e7lar\u0131 S\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc, Remzi Kitabevi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1984<\/p>\n<p>Oskar Mann, Mukri Kurden, Berlin, 1906<\/p>\n<p>Osman Sebr\u00ee, \u201d\u00a0zd\u00ee \u00fb Ola Wan\u201d, Ronah\u00ee (Supplement illustr\u00e9 de la revue Hawar), \u015eam, (T\u0131pk\u0131bas\u0131m\u0131: Ronah\u00ee, We\u015fan\u00ean J\u00eena N\u00fb, Uppsala, 1989), no: 19 (1 \u00c7iriya P\u00ea\u015f\u00een 1943), no: 21 (1. 12. 1943)<\/p>\n<p>Paul Robert, Petit Robert-1 (dictionnaire de la langue fran\u00e7aise), Paris, 1984<\/p>\n<p>Perwiz Cihani, \u201cKurmanc Ki ne?\u201d, S\u0131rwe (gowari edebi-ferhengi), Urmiye, no: 16 (Xezelwer 1366)<\/p>\n<p>Peter J. A. Lerch, Forshungen \u00fcber die Kurden und die iranischen nordchald\u00c7er, St. Petersburg, 1857-1858 (yeni bask\u0131s\u0131: Amsterdam, 1979)<\/p>\n<p>Prof. Qanad\u00ea Kurdo, Tarixa Edebiyata Kurdi, c. I, Stockholm, We\u015fan\u00ean Roja N\u00fb, 1983<\/p>\n<p>R\u0131za Zelyut, \u00d6z Kaynaklar\u0131na G\u00f6re Alevilik, 3. bask\u0131, Anadolu K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1990<\/p>\n<p>Stephane Yerasimos, Les voyageurs dans L\u2019empire Ottoman (XIVe-XVIe si\u00e8ecles), \u0130mprimerie de La Soci\u00e9te Turque d\u2019Histoire, Ankara, 1991<\/p>\n<p>S\u00fcleyman Sabri, Van Tarihi, s. 43\u2019ten aktaran, Dr. Mahmut R\u0131\u015fvano\u011flu, yage.<\/p>\n<p>\u015eeref Han, \u015eerefname, Arap\u00e7adan \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1971<\/p>\n<p>\u015eerefxan, \u015eerefnamey \u015eerefxan\u00ee Bedl\u00ees\u00ee, Hejar k\u0131rd\u00fbye be Kurd\u00ee, \u00e7api duhem, Tahran, \u00c7apxaney Cewahiri, Tahran, 1981<\/p>\n<p>\u015eevket Beysano\u011flu, An\u0131tlar\u0131 ve Kit\u00e2beleri ile Diyarbak\u0131r Tarihi, c. I, Diyarbak\u0131r Belediyesi-Diyarbak\u0131r\u2019\u0131 Tan\u0131tma Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1987<\/p>\n<p>Taber\u00ee, Milletler ve H\u00fck\u00fcmdarlar Tarihi, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1991, c. I<\/p>\n<p>Taufiq Wahby &amp; C. J. Edmonds, A Kurdish-English Dictionary<\/p>\n<p>Th. Bois, \u201cLe Djebel Sindjar au debut du XIXe si\u00e8cle\u201d, Le Jour Nouveau (quotidien Kurde), Beyrut, no: 56<\/p>\n<p>Th. Menzel, \u201cKitab\u00fc\u2019l-Cilve\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, \u0130stanbul, 1977, c. 6<\/p>\n<p>Th. Menzel, \u201cYez\u00eed\u00eeler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, \u0130stanbul, 1986, c. 13<\/p>\n<p>Do\u00e7. Dr. Tuncer G\u00fclensoy, K\u00fcrmanci ve Zaza T\u00fcrk\u00e7eleri \u00dczerine Bir Ara\u015ft\u0131rma, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1983<\/p>\n<p>Turan Dursun, Allah, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1991<\/p>\n<p>T\u00fcrk Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bas\u0131mevi, c. 13, 14<\/p>\n<p>\u2018Ubeydullah Eyubiyan, \u201c\u00c7\u0131rikey Xec \u00fb S\u0131yamend\u201d, Ne\u015friyey\u00ea Dani\u015fgedey\u00ea Edebiyat\u00ea Tebriz, Behar\u00ea sal\u00ea 1335 [1956]\n<p>Usxan, \u201cDers\u00eem ra\u201d, Armanc, no: 80 (Gulan 1988)<\/p>\n<p>Usxan, \u201cDersim ra\u201d, Armanc, no: 81 (Heziran 1988)<\/p>\n<ol>\n<li>Minorsky, \u201cK\u00fcrtler\u201d, \u0130sl\u00e2m Ansiklopedisi, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1979, c. 6<\/li>\n<\/ol>\n<p>Wilh. Geiger und Ernst Kuhn, Grundriss der Iranischen Philologie, zweiter band, Strassburg, Verlag von Karl J. Tr\u00fcbner, 1896-1904<\/p>\n<p>Yak\u0131n Tarih Ansiklopedisi, \u0130stanbul, 1989, c. 10<\/p>\n<p>Yearbook of the Kurdish Academy 1990, Almanya<\/p>\n<p>22 Ekim 1950 Genel N\u00fcfus Say\u0131m\u0131, TC Ba\u015fbakanl\u0131k \u0130statistik Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1961<\/p>\n<p>Yusuf Ziyaeddin Pa\u015fa, K\u00fcrt\u00e7e-T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, Yeniden d\u00fczenleyen ve T\u00fcrk\u00e7eye \u00e7eviren: Mehmet Emin Bozarslan, \u00c7\u0131ra Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 1978<\/p>\n<p>Z\u0131lfi, \u201cFerhengok D\u0131m\u0131lki-Kurmanci-T\u0131rki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), Paris, no: 1 (\u00celon 1983)<\/p>\n<p>Z\u0131lfi, \u201cFolklor\u00ea Kurdi ebe Zarava D\u0131m\u0131lki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya gi\u015ft\u00ee), Paris, no: 1 (\u0130lon 1983)<\/p>\n<p>Z\u0131lfi, \u201cFolklor\u00ea Kurdi ebe Zarava D\u0131m\u0131lki\u201d, H\u00eavi (kovara \u00e7andiya gi\u015fti), Paris, no: 2 (Gulan 1984)<\/p>\n<p>Z\u0131lfo Xaskar, \u201cDimil\u00ee K\u00fcrt\u00e7enin Leh\u00e7esidir\u201d, Yeni \u00dclke, \u0130stanbul, y\u0131l: 2, no: 5 (17-23 Kas\u0131m 1991)<\/p>\n<p>Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik \u0130ncelemeler, Komal Yay\u0131nlar\u0131, Ankara, 1975<\/p>\n<p>Ziya G\u00f6kalp, K\u00fcrt A\u015firetleri Hakk\u0131nda Sosyolojik Tetkikler, Haz\u0131rlayan: \u015eevket Beysano\u011flu, Sosyal Yay\u0131nlar, \u0130stanbul, 1992<\/p>\n<p>Ziyauddin Ba\u015fa el-Xalidi, El-Hediyetu\u2019l-Hemidiyye Fi\u2019l-Luxeti\u2019l-Kurdiyye, Mektebetu Lubnan, Beyrut, 1975<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Baz\u0131 illerde ise denebilir ki sadece birer il\u00e7enin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde D\u0131m\u0131li leh\u00e7esi konu\u015fulur. Sems\u00fbr\u2019un Aldu\u015f (Gerger), Ruha\u2019n\u0131n S\u00eawreg (Siverek), Bedlis\u2019in Motki (Motki) il\u00e7eleri buna \u00f6rnek verilebilir. M\u00fb\u015f, S\u00eawas, Erz\u0131rom ve S\u00eart illerindeki D\u0131m\u0131lilerin miktar\u0131 ise azd\u0131r. MALM\u00ceSANIJ Zaza weki p\u0131l\u0131ngan b\u0131 dar \u00fb \u015f\u00fbr \u00fb gopal Ber\u00ea xwe dane T\u0131rkan, gazi k\u0131r\u0131n \u201cEro, Ero!\u201d (1) &hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1084],"tags":[4834,849,4835,4833,4369,1117,925,3557,742,17,140,244,2488],"class_list":["post-16388","post","type-post","status-publish","format-standard","","category-arastirma","tag-bertal-aga","tag-dimili","tag-dunbil","tag-kird","tag-kirdasi","tag-kirdki","tag-kirmanc","tag-kurmancki","tag-seyh-said","tag-slide","tag-zaza","tag-zazaki","tag-zazalar"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16388","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=16388"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/16388\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=16388"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=16388"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=16388"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}