{"id":13744,"date":"2017-03-07T18:00:57","date_gmt":"2017-03-07T15:00:57","guid":{"rendered":"http:\/\/candname.com\/?p=13744"},"modified":"2017-03-06T10:43:32","modified_gmt":"2017-03-06T07:43:32","slug":"bir-dil-nasil-oldurulur","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/candname.com\/tr\/?p=13744","title":{"rendered":"Bir dil nas\u0131l \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr?"},"content":{"rendered":"
\n
K\u00fcrd\u00e7e’nin farkl\u0131 diyalektleri var. Kurmanci, Sorani ve Zazaki var. K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli. Farkl\u0131 kalarak birle\u015fmek esas al\u0131nmal\u0131.<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n

\u201cBir Dil Nas\u0131l Yeniden Diriltilir\u201d tezinin sahibi. \u00a0\u2018\u2019Milyonlarca insan\u0131n konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrd\u00e7e<\/a> \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan<\/a> \u00e7ok az. Bu durum, dil bilimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131p\u2019\u2019diyor. ANF’den Ayd\u0131n Baran’\u0131n s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131, Cezayirli Ramdan Tuati, K\u00fcrd\u00e7e ile yak\u0131ndan ilgileniyor. La Provence \u00dcniversitesinde Berberi dili hocas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen dil bilimcilerden Salem Chaker\u2019in de \u00f6\u011frencisi olan Ramdan Tuati’nin Berberice ve K\u00fcrd\u00e7e’yi konu alan \u201cB<\/p>\n

\n
K\u00fcrd\u00e7e’nin farkl\u0131 diyalektleri var. Kurmanci, Sorani ve Zazaki var. K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli. Farkl\u0131 kalarak birle\u015fmek esas al\u0131nmal\u0131.<\/div>\n<\/div>\n
\n
\n

\u201cBir Dil Nas\u0131l Yeniden Diriltilir\u201d tezinin sahibi. \u00a0\u2018\u2019Milyonlarca insan\u0131n konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrd\u00e7e<\/a> \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan<\/a> \u00e7ok az. Bu durum, dil bilimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131p\u2019\u2019diyor. ANF’den Ayd\u0131n Baran’\u0131n s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131, Cezayirli Ramdan Tuati, K\u00fcrd\u00e7e ile yak\u0131ndan ilgileniyor. La Provence \u00dcniversitesinde Berberi dili hocas\u0131 ve d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen dil bilimcilerden Salem Chaker\u2019in de \u00f6\u011frencisi olan Ramdan Tuati’nin Berberice ve K\u00fcrd\u00e7e’yi konu alan \u201cBir Dil Nas\u0131l Yeniden Diriltilir\u201d isimli bir tezi var.<\/p>\n

“Bir dili yasaklamak ile dili kesmek ayn\u0131 \u015fey” diyen Tuati, “K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli.” diyor.<\/p>\n

Neden bu konu?<\/strong><\/p>\n

Tehlike alt\u0131nda olan diller \u00fcst\u00fcne, bilimsel bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek istedim. Kendi anadilimde tehlike alt\u0131nda. Anadilim \u00fczerindeki tehlikeyi anlamak ve bu soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak i\u00e7in bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ba\u015flatt\u0131m. Kendi anadilim d\u0131\u015f\u0131nda dil sorunu evrensel bir sorun. Maalesef, d\u00fcnya dillerinin y\u00fczde doksan\u0131 tehlike alt\u0131nda.<\/p>\n

K\u00fcrd\u00e7e’yi neden ele ald\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrd halk\u0131 b\u00fcy\u00fck bir halk, ama buna ra\u011fmen hala Irak K\u00fcrdistan\u2019\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 di\u011fer \u00fclkelerde anadili yasak. Dil bilimi i\u00e7in K\u00fcrd\u00e7e, ekilmemi\u015f taze bir tarla gibidir. Amazon ormanlar\u0131nda ya\u015fayan, yerli kabile dilleri \u00fczerine yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar bile, milyonlarca insan\u0131n konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrt\u00e7e \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan daha fazla. Ve bu durum, dil bilimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131p. 40 milyonluk bir halk\u0131n, konu\u015ftu\u011fu bir dil \u00fczerine yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma, yok denilecek kadar az. Bir de K\u00fcrdlerle Berberlerin benzerlikleri, beni K\u00fcrd\u00e7e’ye daha \u00e7ok yak\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131. Fransa bizi 130 y\u0131l boyunca i\u015fgal etti ve anadilimiz hakk\u0131nda objektif tek bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yok. Bizi Arap san\u0131yorlar hala.<\/p>\n

Bir dil niye \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek istenilir?<\/strong><\/p>\n

Ba\u015fkas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmemekten gelen, primitif ve \u00e7ok eski bir duygudur bu. Yunanl\u0131lar Yunanca konu\u015fmayanlara \u201cBarbar\u201d, Arap\u2019lar ise \u201cAcem\u201d der. Bu ba\u015fkas\u0131na duyulan korku ve toleranss\u0131zl\u0131kt\u0131r ayn\u0131 zamanda. Milliyet\u00e7ilik bu primitif duygunun d\u0131\u015fa vurma arac\u0131d\u0131r. Biz bunu Heterofobi veya Etnosentrizm, yani \u201cIrksal merkezcilik\u201d diye adland\u0131r\u0131yoruz. Bu olguyu, devlet ve toplumsal entelekt\u00fcel geli\u015fimin eksik kald\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerde, daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek istenmesinin, primitif ve s\u00fcbjektif yanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 bir objektif nedeni yok. \u00a0Bir\u00e7ok dil konu\u015fan, ama bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fayan halklar var. Birde ayn\u0131 dili konu\u015fup i\u00e7 sava\u015f ya\u015fayan \u00fclkeler var. \u0130svi\u00e7re, d\u00fcnyan\u0131n en istikrarl\u0131 \u00fclkesi ama Somali\u2019de tek dil olmas\u0131na ra\u011fmen sava\u015f bitmiyor.<\/p>\n

\u00c7ok dillilik bar\u0131\u015f i\u00e7in gerekli yani<\/strong><\/p>\n

\u00c7ok dillilik ve k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck, ulusal bar\u0131\u015f ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00f6n\u00fcnde bir engel de\u011fildir. Baz\u0131lar\u0131 barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ulusal birlik ad\u0131 alt\u0131nda me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Tek tanr\u0131, tek devlet, tek ulus ve tek dil ad\u0131 alt\u0131nda primitif duygular me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. D\u00fcnyada alt\u0131 bin dil var, ama sadece iki y\u00fcz devlet var. Objektif olarak bir \u00fclkede, sadece bir dilin konu\u015fulmas\u0131 \u00e7ok nadirdir.<\/p>\n

Tek devlet, tek ulus ve tek dil politikas\u0131 biraz Frans\u0131z icad\u0131yd\u0131\u2026<\/strong><\/p>\n

Evet, bu bir Frans\u0131z icad\u0131d\u0131r. Frans\u0131z krallar\u0131, 16. y\u00fczy\u0131lda Frans\u0131zcay\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00fclke topraklar\u0131 \u00fczerinde, zorunlu dil olarak dayatt\u0131lar. Fransa, buna ra\u011fmen tam olarak di\u011fer dilleri yok edemedi. 1950\u2019lerden sonra Fransa, zihniyetini tamamen de\u011fi\u015ftirdi, asimilasyonist politikalar\u0131ndan vazge\u00e7ti. Bug\u00fcn b\u00f6lgesel diller tan\u0131l\u0131yor ve \u00f6\u011fretiliyor. Fransa\u2019n\u0131n orta \u00e7a\u011fda uygulad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemi, bug\u00fcn baz\u0131 devletler uygulamaya devam ediyor ve hatta baz\u0131 devletler yeni yeni uygulamaya ge\u00e7iyor.<\/p>\n

Fransa ba\u015far\u0131l\u0131 oldu mu?<\/strong><\/p>\n

Tarih g\u00f6stermi\u015ftir ki, hi\u00e7 bir devlet b\u00fct\u00fcn \u00fclke topraklar\u0131 \u00fczerinde, tek bir dili dayatmay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r. Roma, Latinceyi b\u00fct\u00fcn Avrupa\u2019ya yaymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ama bu giri\u015fim, sadece onlarca farkl\u0131 dilin geli\u015fmesine sebep oldu. Frans\u0131zca, \u0130talyanca, \u0130spanyolca, Katalanca vs. gibi diller ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Tek dillili\u011fi bir kurumda zorunlu k\u0131ld\u0131rabilirsin. Ama b\u00fct\u00fcn bir topluma dayatamazs\u0131n.<\/p>\n

Peki ya dayat\u0131l\u0131rsa?<\/strong><\/p>\n

Bir halk\u0131n dilini yasaklamak, sadece \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kart\u0131r, hem bireysel, hem de toplumsal bir \u00e7at\u0131\u015fma. Dil yasaklaman\u0131n hi\u00e7bir objektif izah\u0131 yok, tamamen subjektif yakla\u015f\u0131mlard\u0131r. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131 tan\u0131mak, geli\u015fmeleri \u00f6n\u00fcnde engel olmamak, \u00fclkedeki istikrar\u0131 sa\u011flayacak ilk b\u00fcy\u00fck ad\u0131md\u0131r. Tek dillili\u011fi dayatanlar, ulusu birle\u015ftirmek isterken tam tersi bir \u015fekilde, ulusu b\u00f6l\u00fcyor. Dili yasaklanm\u0131\u015f bir halk\u0131n, ba\u015f kald\u0131rmayaca\u011f\u0131n\u0131 beklemek ahmakl\u0131k olur. Birisinin dilini, yasaklamak ile kesmek aras\u0131nda bir fark yok. Ha birinin dilini kes, ha kolonu veya baca\u011f\u0131n\u0131, fark yok. Kim dilinin kesilmesine izin verir? Topra\u011f\u0131n\u0131 i\u015fgal etmek yetmiyormu\u015f gibi, dilini de yasaklamak bir halka yap\u0131lan \u00e7ifte z\u00fcl\u00fcm, \u00e7ifte bir sald\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini ifade eden bir kavram var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Diller insanl\u0131k miras\u0131d\u0131r, insanl\u0131\u011f\u0131n hazinesidir. Bio farkl\u0131l\u0131k sadece hayvanlar, bitkiler veya kayalarla \u00f6l\u00e7\u00fclen bir \u015fey de\u011fildir. Diller de bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Biz dil bilimcileri, bir dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine \u201cLinguicide\u201d (Dil k\u0131r\u0131m) diyoruz.<\/p>\n

Peki bir dil nas\u0131l \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, hangi y\u00f6ntemler, ara\u00e7lar kullan\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n

Benim tezimin ana amac\u0131 da, bu soruya cevap bulmakt\u0131. Bundan dolay\u0131, Berberice ve K\u00fcrt\u00e7e dillerini \u00f6rnek olarak kuland\u0131m. S\u00f6m\u00fcrgecilerin, bu iki dile kar\u015f\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntem ve ara\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istedim. \u0130ki farkl\u0131 co\u011frafyan\u0131n devletleri, Cezayir ve T\u00fcrkiye\u2019nin dilk\u0131r\u0131m politikalar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istedim.<\/p>\n

Ortak noktalar\u0131 nedir?<\/strong><\/p>\n

Fazlas\u0131yla. En b\u00fcy\u00fck ortak noktalar\u0131, dil k\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 yasalla\u015ft\u0131ran kanunlar\u0131. Anayasa ve temel yasalarda, tek dil dayat\u0131l\u0131r ve di\u011fer diller yasaklan\u0131r. Bir de yasaklad\u0131klar\u0131 dilleri anmadan yasaklarlar. \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin resmi dilli T\u00fcrk\u00e7edir\u201d c\u00fcmlesiyle, K\u00fcrd\u00e7eyi anmadan yasaklarlar. Bu yasalarla, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer dillerin konu\u015fulmas\u0131, bir su\u00e7mu\u015f gibi alg\u0131 yarat\u0131r. Yani yasalar, bir dili yasaklaman\u0131n ilk arac\u0131d\u0131r. Bir de \u00f6yle yasalar var ki, hem evrensel bilimi ayaklar alt\u0131na al\u0131r, hem de hukuk\u00e7ular\u0131 rezil duruma d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Bir yasan\u0131n bir toplulu\u011fa \u201cAnadilin T\u00fcrk\u00e7edir\u201d demesi, tam bir sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r. Yasalar, kimin hangi anadile sahip oldu\u011funa karar veremez.<\/p>\n

Yasalardan sonra kullan\u0131lan, di\u011fer bir ara\u00e7 ise medyad\u0131r. Ulusal medyada, resmi dil d\u0131\u015f\u0131nda kalan diller yer almaz ve resmi dil katlanarak yay\u0131l\u0131r. En k\u00fc\u00e7\u00fck bilgiye ula\u015fmak i\u00e7in, h\u00e2kim dilin medyas\u0131nda soluk al\u0131n\u0131r. Yaln\u0131z devletler bazen, yok etmek istedikleri dili medya d\u0131\u015f\u0131na itemez, a\u015f\u0131l\u0131rlar. Bu durumda, devletler di\u011fer politikay\u0131 devreye sokar. Bu sefer de dilleri saklayarak de\u011fil, g\u00f6stererek yok etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

Nas\u0131l yani? Yasaklanan dilde yay\u0131n yap\u0131larak m\u0131, dil yok edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n

Evet. Yani medyada g\u00f6sterilecek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, bireyi o dilden ve mensup oldu\u011fu halktan utand\u0131racak \u015fekilde olur. \u00d6rne\u011fin; sanki b\u00fct\u00fcn i\u015fleri g\u00fc\u00e7leri buymu\u015f gibi, sadece \u015fark\u0131lar ve danslar g\u00f6sterilir. Gerici adetler \u00f6n plana \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r, konu\u015ftuklar\u0131 dilin kaba ve g\u00fczel olmad\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131r. Yay\u0131nlar\u0131nda, halk cahil, gerici ve \u015fiddet e\u011filimli olarak yans\u0131t\u0131l\u0131r. Dizilerde, filmlerde, programlarda g\u00f6sterilen olumsuz imaj\u0131n alt\u0131ndaki as\u0131l temel ama\u00e7, bireyi K\u00fcrt\u00e7eyi konu\u015fmaya veya K\u00fcrd olmaya utand\u0131rmakt\u0131r.<\/p>\n

Buna genel anlamda bir dilin \u201cfolklorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d diyoruz. Bu politikayla, K\u00fcrd\u00e7eyi \u00e7a\u011f d\u0131\u015f\u0131, medeniyetten, moderniteden uzak, geri insanlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 bir dil olarak kavratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yorlar.<\/p>\n

Okullar\u0131n rol\u00fcne gelirsek, okullar hangi rol\u00fc oynuyor?<\/strong><\/p>\n

Asl\u0131nda ilk \u00f6nce, \u201cOkul nedir?\u201d sorusuna cevap vermek gerekiyor. Okul, toplumsal bilginin yeni nesillere aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kurumlard\u0131r. Diller de bu aktar\u0131lan bilginin i\u00e7indedir. Bir dilin yok olmamas\u0131, eski ve yeni nesiler aras\u0131ndaki, aktar\u0131m zincirinin k\u0131r\u0131lmamas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7ocuklara aktar\u0131lmayan bir dil, uzun vadede yok olmaya mahk\u00fbmdur. Hem T\u00fcrkiye, hem de Cezayir de okullar bu aktar\u0131m zincirini sa\u011flamak i\u00e7in de\u011fil, k\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Okullarda \u00e7ocuklara, anne ve babalar\u0131n\u0131n de\u011fil, yabanc\u0131lar\u0131n dilli \u00f6\u011fretiliyor ve bu \u00e7ocukta anne, babaya kar\u015f\u0131 bir d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa sebep oluyor. Bu durumda hem toplumsal, hem de bireysel iki felaket sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor:\u00a0 \u00c7ocuklar\u0131n do\u011fal toplumlar\u0131ndan kopar\u0131lmas\u0131yla, toplumun do\u011fal geli\u015fim s\u00fcreci durduruluyor.<\/p>\n

Anadilin okulda yasaklanmas\u0131, \u00e7ocuklarda ciddi psikolojik travmalara sebep oluyor. \u00c7ocuklar\u0131n, d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 birden de\u011fi\u015fiyor. Okul, \u00e7ocukta bir korku yarat\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, okula kar\u015f\u0131 bir nefret geli\u015fiyor. \u00c7ocuk, \u00f6\u011frenme zorluklar\u0131 ya\u015f\u0131yor, okuma yazma bilmeme durumu geli\u015fiyor. \u00c7ocuklar, ya\u015famlar\u0131 boyunca ileti\u015fim sorunlar\u0131 ya\u015f\u0131yor ve hi\u00e7 bir dili tam \u00f6\u011frenemiyorlar.<\/p>\n

Normalde, okullar \u00e7ocuklar\u0131 ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda, e\u015fit \u015fanslarla donatan kurumlard\u0131r. Ama T\u00fcrkiye ve Cezayir de, okullar \u00e7ocuklar\u0131n ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015farmas\u0131 \u00f6n\u00fcnde bir engel. Bu okullar, ezik ki\u015filikli \u00e7ocuklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep oluyor. Ya asl\u0131n\u0131 inkar eden yada devlete isyan eden, ne zaman kime \u00e7ataca\u011f\u0131 belli olmayan, u\u00e7 ki\u015filiklere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor bu kurumlarda okuyan \u00e7ocuklar.<\/p>\n

Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda hangi ara\u00e7lar var?<\/strong><\/p>\n

Okuldan ka\u00e7abilmi\u015f erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, bu seferde askerlik bekliyor. Zorunlu askerlik tek dilde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, medya ve okuldan sonra anadili yasaklayan kurumlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Ordu tek dillilik hegemonyas\u0131n\u0131, bireye zorla kabullendirir. Sadece askerlik de\u011fil, genel anlamda devlet kurumlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmak, yine ayn\u0131 sonuca g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n

Tezinizde din kurumlar\u0131n\u0131n dil k\u0131r\u0131m\u0131nda ki rol\u00fc konusunda bir ara\u015ft\u0131rman\u0131z oldu mu?<\/strong><\/p>\n

Genel olarak iktidarlar dini kurumlar\u0131, kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullan\u0131r. Bir din kurumunda, bir dilin resmi di\u011fer dillerin de yasak olmas\u0131, dil k\u0131r\u0131m politikalar\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Ve bu yasaklar, dini yaz\u0131lardan al\u0131nan \u00f6rneklerle me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Camiler de okullar gibi, toplumsal yerlerdir. Camiler de anadilin yasaklanmas\u0131, ayn\u0131 \u015fekilde sorunlu nesiller yarat\u0131r. Kuzey Afrika da, Berberice camilerde yasakt\u0131r. Sadece devlet de\u011fil, hakim halk\u0131n bireyleri de farkl\u0131 dilleri hedef tahtas\u0131na oturtur. Milliyet\u00e7i din adamlar\u0131, dini arg\u00fcman ve yalanlar\u0131 farkl\u0131 dillere kar\u015f\u0131 kullan\u0131r. Bu durumda sadece dile de\u011fil, ayn\u0131 zamanda o dili kullanan halka kar\u015f\u0131 da nefret yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bir dili yok etmenin, en b\u00fcy\u00fck ara\u00e7lar\u0131ndan biriside \u201cToponim ve Antroponim\u201d yani \u201cyer ve ki\u015fi\u201d isimlerinin de\u011fi\u015ftirilmesi ve yasaklanmas\u0131d\u0131r. \u0130simlerin T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmesi veya Arap\u00e7ala\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 dil k\u0131r\u0131m\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve hissedildi\u011fi bir olgudur.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu dil k\u0131r\u0131m politikalar\u0131 nas\u0131l me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Bu politikalar, ilk \u00f6nce s\u00f6zde bilimsel arg\u00fcmanlar ile me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekler ve tarih deforme edilir, h\u00e2kim dil \u00fczerine efsaneler yarat\u0131l\u0131r. H\u00e2kim dil g\u00f6klere \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131rken, di\u011fer diller ise \u00f6nemsiz ve i\u015flevsiz g\u00f6sterilir.<\/p>\n

En \u00e7ok kullan\u0131lan arg\u00fcmanlar ise \u201cbu dil di\u011fer dillerden daha bilimsel, daha eski, daha prestijli, daha medeni\u201d gibi arg\u00fcmanlard\u0131r. Yasaklanan dillerin ise \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131, geri, medeniyetten uzak oldu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye baz\u0131 h\u00fck\u00fcmet yetkilileri K\u00fcrd\u00e7e’nin medeniyet dili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu y\u00fczden K\u00fcrd\u00e7e e\u011fitime kar\u015f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi. Hangi dil medeniyet dili veya de\u011fil?<\/strong><\/p>\n

Bu a\u00e7\u0131klama, biraz \u00f6nce bahsetti\u011fim tipik dil k\u0131r\u0131m arg\u00fcmanlar\u0131ndan birisi. Bilimsel olarak dilin tan\u0131m\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn diller, akci\u011ferden gelen hava ile beraber, g\u0131rtlaktan \u00e7\u0131kan seslerin yan yana gelmesiyle olu\u015fan ve anlam y\u00fcklenen kelimelerden olu\u015fur. Andre Martinet (dil bilimci) buna \u201cDouble Articulat\u0131on\u201d diyor. B\u00fct\u00fcn diller b\u00f6yle ortaya \u00e7\u0131karken, bir dil di\u011ferinden nas\u0131l daha \u00e7ok medeni veya bilimsel olabiliyor?<\/p>\n

Maalesef dil k\u0131r\u0131m arg\u00fcmanlar\u0131, \u00fcniversiteler ve Bilim adamlar\u0131 \u00fcst\u00fcnden me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmak isteniyor. T\u00fcrkiye\u2019deki G\u00fcne\u015f dil teorisi veya Arap\u00e7an\u0131n \u201cg\u00fczelli\u011fi\u201d \u00fcniversiteler taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n hepsi yaland\u0131r. Modern dil bilimi, bu arg\u00fcmanlar\u0131n hepsini d\u0131\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn diller temelinde ayn\u0131 \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorsa, bir dil di\u011ferinden nas\u0131l daha g\u00fczel veya daha \u00e7irkin, medeniyet dilli veya \u00e7a\u011f d\u0131\u015f\u0131 dil olabiliyor? Bu yalanlar, \u00e7o\u011fu zaman az geli\u015fmi\u015f toplumlarda yank\u0131 buluyor. Bilimde geri kalm\u0131\u015f toplumlar, maalesef hala bu yalanlara itibar g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Ne yap\u0131lmal\u0131 peki?<\/strong><\/p>\n

Her \u015feyden \u00f6nce, halk dil k\u0131r\u0131m tehlikesinin fark\u0131na varmal\u0131. Bu tehlike \u00fczerinde, halk duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bilgilendirilmeli. Sonra devletin dayatt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin, tam tersi yap\u0131lmal\u0131. Bazen bir gruba ait oldu\u011fumuz ger\u00e7e\u011fini g\u00f6remiyoruz, bir K\u00fcrt ne T\u00fcrk ne Arap nede bir Fars\u2019t\u0131r. K\u00fcrtler ayn\u0131 gruba ait oldu\u011funu anlamal\u0131. Dilin yeni nesillere aktar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, aktar\u0131m zincirinin yeniden kurulmas\u0131 laz\u0131m. Anadilin \u00f6\u011frenilmesi tarih, matematik veya Einsteinin teorisinin \u00f6\u011frenilmesinden daha \u00f6nemlidir.<\/p>\n

K\u00fcrd dil bilimcilere \u00f6nerileriniz var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrd\u00e7e’nin farkl\u0131 diyalektleri var. Kurmanci, Sorani ve Zazaki var.K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli. Farkl\u0131 kalarak birle\u015fmek esas al\u0131nmal\u0131. K\u00fcrd\u00e7e zaman i\u00e7inde, gruplar\u0131n farkl\u0131 ko\u015fullarla kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131ndan dolay\u0131 farkl\u0131la\u015ft\u0131. Hatta diyalektler kendi i\u00e7inde bile farkl\u0131la\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin; Dersim ve Bing\u00f6l Zazakisi farkl\u0131. Temelinde b\u00fct\u00fcn diyalektler ayn\u0131 ortak noktadan geliyor. Dil biliminde yeni kelimelerin dile kazand\u0131r\u0131lmas\u0131na \u201cNeoloji\u201d diyoruz. K\u00fcrd\u00e7e’nin, uzun vadede yine birle\u015fmesi i\u00e7in bulunan yeni kelimeler, b\u00fct\u00fcn diyalektlerde ayn\u0131 olmal\u0131.<\/p>\n

Hangi \u00dclkelerde ya\u015f\u0131yor Amazir halk\u0131?<\/strong><\/p>\n

M\u0131s\u0131r’da Siwi\u2019ler, Libya’da \u0130nefuswi\u2019ler, G\u00fcney \u00dclkelerinde Tuareg\u2019ler, Cezayirde Kabil, \u015eaui, Mzab\u2019ler, Tunusta Jerb\u2019lar, Fas\u2019ta Rif, Amazir (Amazir kelimesi buradan al\u0131nm\u0131\u015f) ve Sluh\u2019lar. Bir\u00e7ok diyalekt var, birbirimizi anlam\u0131yoruz. G\u00f6\u00e7ebe ya\u015fayan ve yerle\u015fik kabileler var. Baz\u0131lar\u0131 Esmer tenli ve baz\u0131lar\u0131 da beyaz tenlidir.\u00a0 Kuzey Afrika’n\u0131n en eski halk\u0131 olmam\u0131za ra\u011fmen tam dokuz farkl\u0131 \u00dclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde haklar\u0131m\u0131z gasp edilerek ya\u015f\u0131yoruz. (A.\u00d6)<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n

\u201d isimli bir tezi var.<\/p>\n

“Bir dili yasaklamak ile dili kesmek ayn\u0131 \u015fey” diyen Tuati, “K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli.” diyor.<\/p>\n

Neden bu konu?<\/strong><\/p>\n

Tehlike alt\u0131nda olan diller \u00fcst\u00fcne, bilimsel bir \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctmek istedim. Kendi anadilimde tehlike alt\u0131nda. Anadilim \u00fczerindeki tehlikeyi anlamak ve bu soruna \u00e7\u00f6z\u00fcm bulmak i\u00e7in bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ba\u015flatt\u0131m. Kendi anadilim d\u0131\u015f\u0131nda dil sorunu evrensel bir sorun. Maalesef, d\u00fcnya dillerinin y\u00fczde doksan\u0131 tehlike alt\u0131nda.<\/p>\n

K\u00fcrd\u00e7e’yi neden ele ald\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrd halk\u0131 b\u00fcy\u00fck bir halk, ama buna ra\u011fmen hala Irak K\u00fcrdistan\u2019\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 di\u011fer \u00fclkelerde anadili yasak. Dil bilimi i\u00e7in K\u00fcrd\u00e7e, ekilmemi\u015f taze bir tarla gibidir. Amazon ormanlar\u0131nda ya\u015fayan, yerli kabile dilleri \u00fczerine yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar bile, milyonlarca insan\u0131n konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrt\u00e7e \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan daha fazla. Ve bu durum, dil bilimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131p. 40 milyonluk bir halk\u0131n, konu\u015ftu\u011fu bir dil \u00fczerine yap\u0131lan bilimsel \u00e7al\u0131\u015fma, yok denilecek kadar az. Bir de K\u00fcrdlerle Berberlerin benzerlikleri, beni K\u00fcrd\u00e7e’ye daha \u00e7ok yak\u0131nla\u015ft\u0131rd\u0131. Fransa bizi 130 y\u0131l boyunca i\u015fgal etti ve anadilimiz hakk\u0131nda objektif tek bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 yok. Bizi Arap san\u0131yorlar hala.<\/p>\n

Bir dil niye \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek istenilir?<\/strong><\/p>\n

Ba\u015fkas\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmemekten gelen, primitif ve \u00e7ok eski bir duygudur bu. Yunanl\u0131lar Yunanca konu\u015fmayanlara \u201cBarbar\u201d, Arap\u2019lar ise \u201cAcem\u201d der. Bu ba\u015fkas\u0131na duyulan korku ve toleranss\u0131zl\u0131kt\u0131r ayn\u0131 zamanda. Milliyet\u00e7ilik bu primitif duygunun d\u0131\u015fa vurma arac\u0131d\u0131r. Biz bunu Heterofobi veya Etnosentrizm, yani \u201cIrksal merkezcilik\u201d diye adland\u0131r\u0131yoruz. Bu olguyu, devlet ve toplumsal entelekt\u00fcel geli\u015fimin eksik kald\u0131\u011f\u0131 \u00fclkelerde, daha \u00e7ok g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmek istenmesinin, primitif ve s\u00fcbjektif yanlar\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda hi\u00e7 bir objektif nedeni yok. \u00a0Bir\u00e7ok dil konu\u015fan, ama bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fayan halklar var. Birde ayn\u0131 dili konu\u015fup i\u00e7 sava\u015f ya\u015fayan \u00fclkeler var. \u0130svi\u00e7re, d\u00fcnyan\u0131n en istikrarl\u0131 \u00fclkesi ama Somali\u2019de tek dil olmas\u0131na ra\u011fmen sava\u015f bitmiyor.<\/p>\n

\u00c7ok dillilik bar\u0131\u015f i\u00e7in gerekli yani<\/strong><\/p>\n

\u00c7ok dillilik ve k\u00fclt\u00fcrl\u00fcl\u00fck, ulusal bar\u0131\u015f ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck \u00f6n\u00fcnde bir engel de\u011fildir. Baz\u0131lar\u0131 barbarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ulusal birlik ad\u0131 alt\u0131nda me\u015frula\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Tek tanr\u0131, tek devlet, tek ulus ve tek dil ad\u0131 alt\u0131nda primitif duygular me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. D\u00fcnyada alt\u0131 bin dil var, ama sadece iki y\u00fcz devlet var. Objektif olarak bir \u00fclkede, sadece bir dilin konu\u015fulmas\u0131 \u00e7ok nadirdir.<\/p>\n

Tek devlet, tek ulus ve tek dil politikas\u0131 biraz Frans\u0131z icad\u0131yd\u0131\u2026<\/strong><\/p>\n

Evet, bu bir Frans\u0131z icad\u0131d\u0131r. Frans\u0131z krallar\u0131, 16. y\u00fczy\u0131lda Frans\u0131zcay\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00fclke topraklar\u0131 \u00fczerinde, zorunlu dil olarak dayatt\u0131lar. Fransa, buna ra\u011fmen tam olarak di\u011fer dilleri yok edemedi. 1950\u2019lerden sonra Fransa, zihniyetini tamamen de\u011fi\u015ftirdi, asimilasyonist politikalar\u0131ndan vazge\u00e7ti. Bug\u00fcn b\u00f6lgesel diller tan\u0131l\u0131yor ve \u00f6\u011fretiliyor. Fransa\u2019n\u0131n orta \u00e7a\u011fda uygulad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemi, bug\u00fcn baz\u0131 devletler uygulamaya devam ediyor ve hatta baz\u0131 devletler yeni yeni uygulamaya ge\u00e7iyor.<\/p>\n

Fransa ba\u015far\u0131l\u0131 oldu mu?<\/strong><\/p>\n

Tarih g\u00f6stermi\u015ftir ki, hi\u00e7 bir devlet b\u00fct\u00fcn \u00fclke topraklar\u0131 \u00fczerinde, tek bir dili dayatmay\u0131 ba\u015faramam\u0131\u015ft\u0131r. Roma, Latinceyi b\u00fct\u00fcn Avrupa\u2019ya yaymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ama bu giri\u015fim, sadece onlarca farkl\u0131 dilin geli\u015fmesine sebep oldu. Frans\u0131zca, \u0130talyanca, \u0130spanyolca, Katalanca vs. gibi diller ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Tek dillili\u011fi bir kurumda zorunlu k\u0131ld\u0131rabilirsin. Ama b\u00fct\u00fcn bir topluma dayatamazs\u0131n.<\/p>\n

Peki ya dayat\u0131l\u0131rsa?<\/strong><\/p>\n

Bir halk\u0131n dilini yasaklamak, sadece \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kart\u0131r, hem bireysel, hem de toplumsal bir \u00e7at\u0131\u015fma. Dil yasaklaman\u0131n hi\u00e7bir objektif izah\u0131 yok, tamamen subjektif yakla\u015f\u0131mlard\u0131r. Farkl\u0131l\u0131klar\u0131 tan\u0131mak, geli\u015fmeleri \u00f6n\u00fcnde engel olmamak, \u00fclkedeki istikrar\u0131 sa\u011flayacak ilk b\u00fcy\u00fck ad\u0131md\u0131r. Tek dillili\u011fi dayatanlar, ulusu birle\u015ftirmek isterken tam tersi bir \u015fekilde, ulusu b\u00f6l\u00fcyor. Dili yasaklanm\u0131\u015f bir halk\u0131n, ba\u015f kald\u0131rmayaca\u011f\u0131n\u0131 beklemek ahmakl\u0131k olur. Birisinin dilini, yasaklamak ile kesmek aras\u0131nda bir fark yok. Ha birinin dilini kes, ha kolonu veya baca\u011f\u0131n\u0131, fark yok. Kim dilinin kesilmesine izin verir? Topra\u011f\u0131n\u0131 i\u015fgal etmek yetmiyormu\u015f gibi, dilini de yasaklamak bir halka yap\u0131lan \u00e7ifte z\u00fcl\u00fcm, \u00e7ifte bir sald\u0131r\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesini ifade eden bir kavram var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Diller insanl\u0131k miras\u0131d\u0131r, insanl\u0131\u011f\u0131n hazinesidir. Bio farkl\u0131l\u0131k sadece hayvanlar, bitkiler veya kayalarla \u00f6l\u00e7\u00fclen bir \u015fey de\u011fildir. Diller de bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. Biz dil bilimcileri, bir dilin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesine \u201cLinguicide\u201d (Dil k\u0131r\u0131m) diyoruz.<\/p>\n

Peki bir dil nas\u0131l \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr, hangi y\u00f6ntemler, ara\u00e7lar kullan\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n

Benim tezimin ana amac\u0131 da, bu soruya cevap bulmakt\u0131. Bundan dolay\u0131, Berberice ve K\u00fcrt\u00e7e dillerini \u00f6rnek olarak kuland\u0131m. S\u00f6m\u00fcrgecilerin, bu iki dile kar\u015f\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntem ve ara\u00e7lar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istedim. \u0130ki farkl\u0131 co\u011frafyan\u0131n devletleri, Cezayir ve T\u00fcrkiye\u2019nin dilk\u0131r\u0131m politikalar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmak istedim.<\/p>\n

Ortak noktalar\u0131 nedir?<\/strong><\/p>\n

Fazlas\u0131yla. En b\u00fcy\u00fck ortak noktalar\u0131, dil k\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 yasalla\u015ft\u0131ran kanunlar\u0131. Anayasa ve temel yasalarda, tek dil dayat\u0131l\u0131r ve di\u011fer diller yasaklan\u0131r. Bir de yasaklad\u0131klar\u0131 dilleri anmadan yasaklarlar. \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin resmi dilli T\u00fcrk\u00e7edir\u201d c\u00fcmlesiyle, K\u00fcrd\u00e7eyi anmadan yasaklarlar. Bu yasalarla, g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda T\u00fcrk\u00e7e d\u0131\u015f\u0131nda di\u011fer dillerin konu\u015fulmas\u0131, bir su\u00e7mu\u015f gibi alg\u0131 yarat\u0131r. Yani yasalar, bir dili yasaklaman\u0131n ilk arac\u0131d\u0131r. Bir de \u00f6yle yasalar var ki, hem evrensel bilimi ayaklar alt\u0131na al\u0131r, hem de hukuk\u00e7ular\u0131 rezil duruma d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Bir yasan\u0131n bir toplulu\u011fa \u201cAnadilin T\u00fcrk\u00e7edir\u201d demesi, tam bir sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r. Yasalar, kimin hangi anadile sahip oldu\u011funa karar veremez.<\/p>\n

Yasalardan sonra kullan\u0131lan, di\u011fer bir ara\u00e7 ise medyad\u0131r. Ulusal medyada, resmi dil d\u0131\u015f\u0131nda kalan diller yer almaz ve resmi dil katlanarak yay\u0131l\u0131r. En k\u00fc\u00e7\u00fck bilgiye ula\u015fmak i\u00e7in, h\u00e2kim dilin medyas\u0131nda soluk al\u0131n\u0131r. Yaln\u0131z devletler bazen, yok etmek istedikleri dili medya d\u0131\u015f\u0131na itemez, a\u015f\u0131l\u0131rlar. Bu durumda, devletler di\u011fer politikay\u0131 devreye sokar. Bu sefer de dilleri saklayarak de\u011fil, g\u00f6stererek yok etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar.<\/p>\n

Nas\u0131l yani? Yasaklanan dilde yay\u0131n yap\u0131larak m\u0131, dil yok edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r?<\/strong><\/p>\n

Evet. Yani medyada g\u00f6sterilecek g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, bireyi o dilden ve mensup oldu\u011fu halktan utand\u0131racak \u015fekilde olur. \u00d6rne\u011fin; sanki b\u00fct\u00fcn i\u015fleri g\u00fc\u00e7leri buymu\u015f gibi, sadece \u015fark\u0131lar ve danslar g\u00f6sterilir. Gerici adetler \u00f6n plana \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131r, konu\u015ftuklar\u0131 dilin kaba ve g\u00fczel olmad\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131r. Yay\u0131nlar\u0131nda, halk cahil, gerici ve \u015fiddet e\u011filimli olarak yans\u0131t\u0131l\u0131r. Dizilerde, filmlerde, programlarda g\u00f6sterilen olumsuz imaj\u0131n alt\u0131ndaki as\u0131l temel ama\u00e7, bireyi K\u00fcrt\u00e7eyi konu\u015fmaya veya K\u00fcrd olmaya utand\u0131rmakt\u0131r.<\/p>\n

Buna genel anlamda bir dilin \u201cfolklorla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d diyoruz. Bu politikayla, K\u00fcrd\u00e7eyi \u00e7a\u011f d\u0131\u015f\u0131, medeniyetten, moderniteden uzak, geri insanlar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 bir dil olarak kavratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yorlar.<\/p>\n

Okullar\u0131n rol\u00fcne gelirsek, okullar hangi rol\u00fc oynuyor?<\/strong><\/p>\n

Asl\u0131nda ilk \u00f6nce, \u201cOkul nedir?\u201d sorusuna cevap vermek gerekiyor. Okul, toplumsal bilginin yeni nesillere aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kurumlard\u0131r. Diller de bu aktar\u0131lan bilginin i\u00e7indedir. Bir dilin yok olmamas\u0131, eski ve yeni nesiler aras\u0131ndaki, aktar\u0131m zincirinin k\u0131r\u0131lmamas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. \u00c7ocuklara aktar\u0131lmayan bir dil, uzun vadede yok olmaya mahk\u00fbmdur. Hem T\u00fcrkiye, hem de Cezayir de okullar bu aktar\u0131m zincirini sa\u011flamak i\u00e7in de\u011fil, k\u0131rmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Okullarda \u00e7ocuklara, anne ve babalar\u0131n\u0131n de\u011fil, yabanc\u0131lar\u0131n dilli \u00f6\u011fretiliyor ve bu \u00e7ocukta anne, babaya kar\u015f\u0131 bir d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011fa sebep oluyor. Bu durumda hem toplumsal, hem de bireysel iki felaket sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor:\u00a0 \u00c7ocuklar\u0131n do\u011fal toplumlar\u0131ndan kopar\u0131lmas\u0131yla, toplumun do\u011fal geli\u015fim s\u00fcreci durduruluyor.<\/p>\n

Anadilin okulda yasaklanmas\u0131, \u00e7ocuklarda ciddi psikolojik travmalara sebep oluyor. \u00c7ocuklar\u0131n, d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 birden de\u011fi\u015fiyor. Okul, \u00e7ocukta bir korku yarat\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, okula kar\u015f\u0131 bir nefret geli\u015fiyor. \u00c7ocuk, \u00f6\u011frenme zorluklar\u0131 ya\u015f\u0131yor, okuma yazma bilmeme durumu geli\u015fiyor. \u00c7ocuklar, ya\u015famlar\u0131 boyunca ileti\u015fim sorunlar\u0131 ya\u015f\u0131yor ve hi\u00e7 bir dili tam \u00f6\u011frenemiyorlar.<\/p>\n

Normalde, okullar \u00e7ocuklar\u0131 ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda, e\u015fit \u015fanslarla donatan kurumlard\u0131r. Ama T\u00fcrkiye ve Cezayir de, okullar \u00e7ocuklar\u0131n ya\u015fam kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015farmas\u0131 \u00f6n\u00fcnde bir engel. Bu okullar, ezik ki\u015filikli \u00e7ocuklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na sebep oluyor. Ya asl\u0131n\u0131 inkar eden yada devlete isyan eden, ne zaman kime \u00e7ataca\u011f\u0131 belli olmayan, u\u00e7 ki\u015filiklere d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor bu kurumlarda okuyan \u00e7ocuklar.<\/p>\n

Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda hangi ara\u00e7lar var?<\/strong><\/p>\n

Okuldan ka\u00e7abilmi\u015f erkek \u00e7ocuklar\u0131n\u0131, bu seferde askerlik bekliyor. Zorunlu askerlik tek dilde yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, medya ve okuldan sonra anadili yasaklayan kurumlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Ordu tek dillilik hegemonyas\u0131n\u0131, bireye zorla kabullendirir. Sadece askerlik de\u011fil, genel anlamda devlet kurumlar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmak, yine ayn\u0131 sonuca g\u00f6t\u00fcr\u00fcr.<\/p>\n

Tezinizde din kurumlar\u0131n\u0131n dil k\u0131r\u0131m\u0131nda ki rol\u00fc konusunda bir ara\u015ft\u0131rman\u0131z oldu mu?<\/strong><\/p>\n

Genel olarak iktidarlar dini kurumlar\u0131, kendi ama\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda kullan\u0131r. Bir din kurumunda, bir dilin resmi di\u011fer dillerin de yasak olmas\u0131, dil k\u0131r\u0131m politikalar\u0131n\u0131n bir uzant\u0131s\u0131d\u0131r. Ve bu yasaklar, dini yaz\u0131lardan al\u0131nan \u00f6rneklerle me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Camiler de okullar gibi, toplumsal yerlerdir. Camiler de anadilin yasaklanmas\u0131, ayn\u0131 \u015fekilde sorunlu nesiller yarat\u0131r. Kuzey Afrika da, Berberice camilerde yasakt\u0131r. Sadece devlet de\u011fil, hakim halk\u0131n bireyleri de farkl\u0131 dilleri hedef tahtas\u0131na oturtur. Milliyet\u00e7i din adamlar\u0131, dini arg\u00fcman ve yalanlar\u0131 farkl\u0131 dillere kar\u015f\u0131 kullan\u0131r. Bu durumda sadece dile de\u011fil, ayn\u0131 zamanda o dili kullanan halka kar\u015f\u0131 da nefret yay\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bir dili yok etmenin, en b\u00fcy\u00fck ara\u00e7lar\u0131ndan biriside \u201cToponim ve Antroponim\u201d yani \u201cyer ve ki\u015fi\u201d isimlerinin de\u011fi\u015ftirilmesi ve yasaklanmas\u0131d\u0131r. \u0130simlerin T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirilmesi veya Arap\u00e7ala\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 dil k\u0131r\u0131m\u0131n a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc ve hissedildi\u011fi bir olgudur.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu dil k\u0131r\u0131m politikalar\u0131 nas\u0131l me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Bu politikalar, ilk \u00f6nce s\u00f6zde bilimsel arg\u00fcmanlar ile me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ger\u00e7ekler ve tarih deforme edilir, h\u00e2kim dil \u00fczerine efsaneler yarat\u0131l\u0131r. H\u00e2kim dil g\u00f6klere \u00e7\u0131kart\u0131l\u0131rken, di\u011fer diller ise \u00f6nemsiz ve i\u015flevsiz g\u00f6sterilir.<\/p>\n

En \u00e7ok kullan\u0131lan arg\u00fcmanlar ise \u201cbu dil di\u011fer dillerden daha bilimsel, daha eski, daha prestijli, daha medeni\u201d gibi arg\u00fcmanlard\u0131r. Yasaklanan dillerin ise \u00e7a\u011fd\u0131\u015f\u0131, geri, medeniyetten uzak oldu\u011fu s\u00f6ylenir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye baz\u0131 h\u00fck\u00fcmet yetkilileri K\u00fcrd\u00e7e’nin medeniyet dili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu y\u00fczden K\u00fcrd\u00e7e e\u011fitime kar\u015f\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi. Hangi dil medeniyet dili veya de\u011fil?<\/strong><\/p>\n

Bu a\u00e7\u0131klama, biraz \u00f6nce bahsetti\u011fim tipik dil k\u0131r\u0131m arg\u00fcmanlar\u0131ndan birisi. Bilimsel olarak dilin tan\u0131m\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn diller, akci\u011ferden gelen hava ile beraber, g\u0131rtlaktan \u00e7\u0131kan seslerin yan yana gelmesiyle olu\u015fan ve anlam y\u00fcklenen kelimelerden olu\u015fur. Andre Martinet (dil bilimci) buna \u201cDouble Articulat\u0131on\u201d diyor. B\u00fct\u00fcn diller b\u00f6yle ortaya \u00e7\u0131karken, bir dil di\u011ferinden nas\u0131l daha \u00e7ok medeni veya bilimsel olabiliyor?<\/p>\n

Maalesef dil k\u0131r\u0131m arg\u00fcmanlar\u0131, \u00fcniversiteler ve Bilim adamlar\u0131 \u00fcst\u00fcnden me\u015frula\u015ft\u0131r\u0131lmak isteniyor. T\u00fcrkiye\u2019deki G\u00fcne\u015f dil teorisi veya Arap\u00e7an\u0131n \u201cg\u00fczelli\u011fi\u201d \u00fcniversiteler taraf\u0131ndan ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n hepsi yaland\u0131r. Modern dil bilimi, bu arg\u00fcmanlar\u0131n hepsini d\u0131\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn diller temelinde ayn\u0131 \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yorsa, bir dil di\u011ferinden nas\u0131l daha g\u00fczel veya daha \u00e7irkin, medeniyet dilli veya \u00e7a\u011f d\u0131\u015f\u0131 dil olabiliyor? Bu yalanlar, \u00e7o\u011fu zaman az geli\u015fmi\u015f toplumlarda yank\u0131 buluyor. Bilimde geri kalm\u0131\u015f toplumlar, maalesef hala bu yalanlara itibar g\u00f6steriyor.<\/p>\n

Ne yap\u0131lmal\u0131 peki?<\/strong><\/p>\n

Her \u015feyden \u00f6nce, halk dil k\u0131r\u0131m tehlikesinin fark\u0131na varmal\u0131. Bu tehlike \u00fczerinde, halk duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 yarat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in bilgilendirilmeli. Sonra devletin dayatt\u0131\u011f\u0131 her \u015feyin, tam tersi yap\u0131lmal\u0131. Bazen bir gruba ait oldu\u011fumuz ger\u00e7e\u011fini g\u00f6remiyoruz, bir K\u00fcrt ne T\u00fcrk ne Arap nede bir Fars\u2019t\u0131r. K\u00fcrtler ayn\u0131 gruba ait oldu\u011funu anlamal\u0131. Dilin yeni nesillere aktar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, aktar\u0131m zincirinin yeniden kurulmas\u0131 laz\u0131m. Anadilin \u00f6\u011frenilmesi tarih, matematik veya Einsteinin teorisinin \u00f6\u011frenilmesinden daha \u00f6nemlidir.<\/p>\n

K\u00fcrd dil bilimcilere \u00f6nerileriniz var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

K\u00fcrd\u00e7e’nin farkl\u0131 diyalektleri var. Kurmanci, Sorani ve Zazaki var.K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli. Farkl\u0131 kalarak birle\u015fmek esas al\u0131nmal\u0131. K\u00fcrd\u00e7e zaman i\u00e7inde, gruplar\u0131n farkl\u0131 ko\u015fullarla kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131ndan dolay\u0131 farkl\u0131la\u015ft\u0131. Hatta diyalektler kendi i\u00e7inde bile farkl\u0131la\u015ft\u0131. \u00d6rne\u011fin; Dersim ve Bing\u00f6l Zazakisi farkl\u0131. Temelinde b\u00fct\u00fcn diyalektler ayn\u0131 ortak noktadan geliyor. Dil biliminde yeni kelimelerin dile kazand\u0131r\u0131lmas\u0131na \u201cNeoloji\u201d diyoruz. K\u00fcrd\u00e7e’nin, uzun vadede yine birle\u015fmesi i\u00e7in bulunan yeni kelimeler, b\u00fct\u00fcn diyalektlerde ayn\u0131 olmal\u0131.<\/p>\n

Hangi \u00dclkelerde ya\u015f\u0131yor Amazir halk\u0131?<\/strong><\/p>\n

M\u0131s\u0131r’da Siwi\u2019ler, Libya’da \u0130nefuswi\u2019ler, G\u00fcney \u00dclkelerinde Tuareg\u2019ler, Cezayirde Kabil, \u015eaui, Mzab\u2019ler, Tunusta Jerb\u2019lar, Fas\u2019ta Rif, Amazir (Amazir kelimesi buradan al\u0131nm\u0131\u015f) ve Sluh\u2019lar. Bir\u00e7ok diyalekt var, birbirimizi anlam\u0131yoruz. G\u00f6\u00e7ebe ya\u015fayan ve yerle\u015fik kabileler var. Baz\u0131lar\u0131 Esmer tenli ve baz\u0131lar\u0131 da beyaz tenlidir.\u00a0 Kuzey Afrika’n\u0131n en eski halk\u0131 olmam\u0131za ra\u011fmen tam dokuz farkl\u0131 \u00dclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde haklar\u0131m\u0131z gasp edilerek ya\u015f\u0131yoruz. (A.\u00d6)<\/p>\n

zazaki.net<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

K\u00fcrd\u00e7e’nin farkl\u0131 diyalektleri var. Kurmanci, Sorani ve Zazaki var. K\u00fcrdler, standart bir dilden uzak durmal\u0131, b\u00fct\u00fcn diyalektlerin okullar\u0131 olmal\u0131 ve \u00f6\u011fretilmeli. Farkl\u0131 kalarak birle\u015fmek esas al\u0131nmal\u0131. \u201cBir Dil Nas\u0131l Yeniden Diriltilir\u201d tezinin sahibi. \u00a0\u2018\u2019Milyonlarca insan\u0131n konu\u015ftu\u011fu K\u00fcrd\u00e7e \u00fczerinde yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalardan \u00e7ok az. Bu durum, dil bilimi i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir ay\u0131p\u2019\u2019diyor. ANF’den Ayd\u0131n Baran’\u0131n s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131\u011f\u0131, …<\/p>\n","protected":false},"author":32,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1539,299],"tags":[4198,4199,4200,161,141,17,847,4201,4202,244],"class_list":["post-13744","post","type-post","status-publish","format-standard","","category-roportaj","category-turkce","tag-bir-dil-nasil-yeniden-diriltilir","tag-cokdillilik","tag-fransiz-icadi","tag-kurmanci","tag-kurtce","tag-slide","tag-sorani","tag-tek-dil","tag-tek-ulus","tag-zazaki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13744","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/32"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=13744"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/13744\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=13744"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=13744"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/candname.com\/tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=13744"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}