Duşem , 21 Îlon. 2020

Tev gerîn, tê gihan, lê xistin û hwd., pev re yan cuda binivîsin?

PIRSA XWENDEVAN

Dem baş mamoste Baran, ev demeke baş e me li rewşa te nepirsiye, hûn çawa ne, Xwedê bike hûn baş bin? Mamoste sê pirsên min hene, bi hêviya ku tu ji me re zelal bikî.

 

2- Hin peyv hene her çi qas nayên jimartin, di devoka me de wekî pirjimar tê gotin,her wekî: nîsik, nok,fasolî, sîr, dendik, şoqil…

Mînak:

Me nîsik çandin.
Fasolên me şîn in.
Nokên me hişk bûne.
Me sîr av dan.

Gelo li gorî rêzimanê tiştekî wilo rast e yan na?

3- Em rastî hin  lêkeran tên, cînavkên lihevxistî di wan de wekî pêşgirekê tê nivîsîn, her wekî: têbigihe, tevbigere, jêbike, lêbike, pêbixe… Gelo ev awa rast e yan em cuda binvîsin rast e, ji ber ku di bingeha xwe de cînavk in?

Li gel rêz û silavan

Ferhad Qamişlo

———————————————–

2-    Ji bo tiştên hebhebî (liblibî) li gora mebest û kirpandinê her du awa jî dibin, dîsa jî yên bi gurşî, wek tirî, dibe         ku nekeve nav wê kategorîyê. Di tiştên weha de, mebesta peyiver û rewşa wan tiştan jî tesîrê li awayê                 kêşanê dike. Anku ev hevok dibe:

        Me tirî xwar û em çûn. 

        Lê heke çend cûre tirî bûna, û heke peyiver bixwesta ew cûrebûn bikirpanda, dibû ku bigota;

        Me tirî xwarin û em çûn. 

        Anku naveroka berî wê û ku kirpandin gelemperî yan taybet e jî tesîrê li dîyarkirina mêjerê dike:

 

————————————————————

Tev gerîn, tê gihan, lê xistin û hwd., pev re yan cuda binivîsin?

Ev mijar di Kurdîya nivîskî de hinekî tevlihev e, heman lêker carna pev re car caran jî cuda tê nivîsandin; ji ber ku ji wan re pîvanek nehatiye zelalkirin. 

Bi ya min divê pîvan ew be ku ev daçek+cînavk wek pêşpirtikên ra-, da-, ve- û hwd., ewên ku beşê nelêkerî yê lêkereke hevdanî pêk tînin û bi lêkerê ve tên nivîsandin, tev digerin, kar dikin, an na? Ji ber ku ew cûre pêşpirtik bi awayekî bi tevayî lihevkirî bi lêkerê ve tên nivîsandin: 

daketin

daxistin

raketin

raxistin

vekirin

vebûn

Fonksîyoneke zêde jî li van pêşpirtikan bûye; li şûna pêşpirtika bi- ya raweya fermanî, bilanî, dema bê û hwd kar dikin; heke ew hebin, bi- nayê bikaranîn: 

Dakeve!          Ew ê dakeve.               Heke ew dakeve.

Daxe!              Ew ê daxe.                  Bila daxe.

Rakeve!           Ew ê rakeve.               Bila rakeve.

Raxe!              Ew ê raxin.                  Heke raxin.

Veke!              Ew ê veke.                  Bila veke.

Vebin!             Ew ê vebin.                 Heke vebin. 

Bala xwe bidinê ku wek `Dabikevin! Rabikevin! Vebikin!` nayê gotin. Heke em lêkereke ne bi vî awayî bi kar bînin û bidin ber hev, nebûna bi- çêtir tê dîtin: 

Tije bike!        Ew ê tije bike.            Heke tije bike.

Bixwe!            Ew ê bixwe.               Heke bixwe.

Lê;

Rabe!              Ew ê rabe.                  Heke rabe.

Rake!              Ew ê rake.                  Heke rake. 

Wek ku dîyar e, normala van forman bi bi- ye, lê ra-, da-, ve– û hwd. karê bi- jî dikin, loma ew jî wek bi- bi lêkerê ve tên nivîsandin. 

Îcar heke em bi vê perspektîvê li vê mijarê binêrin, em kanin bibêjin ku tê, jê, lê, pê jî, heke wek ra-, da-, ve- û hwd. tev bigerin, li şûna bi- jî kar bikin, divê bi lêkerê ve; heke cuda tev bigerin, an daçek û cînav ji hev veqetandî bin, ji ber ku cînav wek serveka (objekt) daçekê hatiye dîyarkirin, wê gavê divê cuda bên nivîsandin. 

Heke em bi vê nêrînê li mînakên te binêrin: 

Tê gihan          Tê bigihê!                   Ew ê tê bigihê.           (cuda, ji ber ku karê bi- nake) 

Heke awayê fermanî, bilanî, dema bê û hwd. li şûna bi-, tê- bi kar bianîya, wek `Têgihê`, wê jineçarî    pev re bihata nivîsandin. Lê ew awa peyde nabe. 

                        Ew di wan digihê.                                          (cînav/serveka daçekê hatiye dîyarkirin)

 

Jê kirin            Jêke!                           Ew ê jêke.                   (pev re, ji ber ku karê bi- dike) 

                        Pelekî jêke.                 Bila çend pelan jêkin. 

                        Pelekî ji wê bike.         Pelek ji wê kir. 

                        Çakêt ji xwe bike.         

Bala xwe bidinê ku `tê gihan` bêyî bi- nayê kişandin, loma her tim cuda were nivîsandin çêtir e. Lê `jê kirin`, heke serveka daçekê nedîyarkirî be, bêyî bi- tê kişandin û li şûna bi-, jê- tê bikaranîn; wê demê divê pev re bê nivîsandin; an na cuda. 

Ji bo `tev gerîn`ê ev rewş pêk nayê; 

Tev gerîn        Tev bigere!                 Ew ê tev bigere. 

Loma ji bilî rewşa navdêrî, ew her tim cuda bê nivîsandin çêtir e. 

Li gora vê nêzîkbûnê, di rewşên ku dikevin şûna bi- de, divê bi lêkerê ve, di rewşên ku bi- tê bikaranîn an jî ku daçek û serveka xwe ji hev cîhê dibin de (jê-ji wî, lê- li wan, pê-bi derî û hwd) divê cuda bên nivîsandin:

Lêxe! Pêxe! Jêke! 

Li wî bixe! Li wan bixe! 

Ji lêwik bike! 

Tev bigere! 

Jê biqere! 

Lê bigere! 

… 

Mijarên weha bi pîvangekê (krîter) yan pîvanginan nêzîkbûnê dixwazin, an na kêfxwazî rê li ber tevlihevî û bêserûberîyê vedike. Di vê mijarê de bi ya min pîvangên serekî bikaranîna bi- û lihevxistî yan cudabûna daçek+cînavan in. 

Hêvî dikim ku alîkarîya we bike. 

 

Baran RIZGAR – Sibat 2017

Derbar çandname

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

Ne Rojek, Her Roj Roja Zimanê Dayikê ye

Îroj roja Zimanê Dayikê ya Navneteweyî ye. “21ê Sibatê ji aliyê Rêxistina Perwerde, Zanist û …

Bersivekê Binivîsêne

Epeyama we nayê weşandin. Qadên pêwist bi * hatine nîşandan.