Çarşem , 30 Îlon. 2020

Têkilîya BÛN û Fermanî, Bilanî, Hekanî û Dema Nuha

Têkilîya BÛN (wek lêkera alîkar) û Fermanî, Bilanî, Hekanî û Dema Nuha
Carek din silaveke din pêşkêşî cenabê te dikim. Her bijî, pismam. Min dixwest ku ji min ra ferqa hevokên Şertî û Bilanî îzeh bikî ji kerema xwe ra. Mînak:
 

Bila ez ji hêsp biketama, ne tu.

Eger hêsp baz neda tu nediketî.

(AFRASIAB)
 

———————————————————————————————————————————–

 

Ji bo hevokên Şertî em bi Kurdî Kurmancî dibêjin, Hekanî. Navê xwe ji peyva hek/heke (heger) disitîne, ku bi wateya ‘if’ e û wek hevok hemberîya bi Îngilîzî ‘conditional’ dide.

Forma bilanî bingeha gelek deman û her wisa hevokên hekanî jî diafirîne. Lewra ji bo Kurmancîyeke têkûz û birêkûpêk divê meriv kanibe hevokên bilanî di hemû deman de rast saz bike. Heke meriv vê yekê bike, wê gavê gelek awayên din ên hevokan û her wisa deman pir hêsan dibin; tenê dimîne ku meriv peyvekê lê zêde bike; heta carinan meriv tiştekî lê zêde nake, lê tenê bi kirpandinê (emphasize, stress) li wateya bilanî zêde dike û wek mînak wê dike hekanî.

Bilanî û Dema Nuha ji bilî pêşpirtikekê (prefix) wekhev in. Ji xwe Bilanî, Dema Nuha, Dema Pêşî (Bihê), Fermanî û Hekanî ji heman rayê (kokê) tên afirandin. Heke meriv fermanîya lêkerekê zanibe yên din hemû bi xwe ber zelal dibin. Ji ber vê yekê ez di ders û pirtûkên xwe de hemû lêkerên Kurmancî li gel fermanîyên wan didim xwendekar an xwendevanan, da ku karê wan hêsan bibe. Bê guman divê meriv li gora kesan kişandina lêkera alîkar a BÛN rast zanibe. Ji ber ku li gora wê li kesan belav dibe.

 

CÎNAV                       BÛN Wek Lêkera Alîkar    

                       Piştî Dengdarekê               Piştî Dengdêrekê

Ez                                im                                            me

Tu                                î                                               yî

Ew                               e                                              ye

Em                               in                                             ne

Hun                             in                                             ne

Ew                               in                                             ne       

 

Wek ku em dibêjin:

 

Ez karker         im                                            Ez mamoste     me

Tu karker         î                                               Tu mamoste    

Ew karker        e                                              Ew mamoste   ye

Em karker        in                                             Em mamoste   ne

Hun karker      in                                             Hun mamoste  ne

Ew karker        in                                             Ew mamoste   ne

 

Di hinek demên lêkeran de koma im/î/e/in tê bikaranîn û di hinan de jî ya me/yî/ye/ne; di evên ku em nuha li ser radiwestin de koma im/î/e/in.

 

 

Lêker          Fermanî       Bilanî                        Dema Bê/Bihêk     Dema Nuha

Çûn                 Biçe!                Ez biçim                      Ez ê biçim                   Ez diçim

                                                  Tu biçî                         Tu yê biçî                    Tu diçî

                                                  Ew biçe                        Ew ê biçe                     Ew diçe

                        Biçin!               Em biçin                      Em ê biçin                   Em diçin

                                                  Hun biçin                    Hun ê biçin                  Hun diçin

                                                  Ew biçin                       Ew ê biçin                    Ew diçin

 

Ez bawer dikim ku di vê tabloyê de rewş zelal xuya dibe û girîngîya zanîna fermanî dîyar dibe.

 

–          Ra (kok) ç ye.

–          Fermanî, Bilanî û Dema Pêşî pêşpirtika bi bi kar tînin.

–          Li gora kes/cînavan lêkera alîkar a BÛN wek paşpirtik tê bikaranîn (im, î, e, in).

–          Ji bo Dema Pêşî em tenê ê li Bilanî zêde dikin.

–          Ji bo Dema Nuha em bi’ya Bilanî bi di diguherînin (biçim dibe diçim).

 

Îcar ku ra/kok (ji bo vê lêkerê ç), serê meriv tevlihev bike, meriv yekser Fermanî digire (biçe), ji bo Bilanî li gora kes/cînavanim/î/e/in bi kar tîne, ji bo Dema Pêşî ê lê zêde dike, ji bo Dema Nuha bi radike, di dixe şûna wê  (biçim dike diçim).

 

Vêca ku em werin ser Hekanî, dema ku em beşeke hevokekê dikin şertê beşa din a hevokê, bi gotineke din du hevok tevok/komekekê pêk bînin û yek şertê ya din be, wê gavê rewşa Hekanî pêk tê. Ev rewş li ser Bilanî ava dibe, tenê peyvahek/heke/heger lê tê zêdekirin. Gelek caran em ku jî ji bo vê yekê bi kar tînin.

 

Bilanî                          Hekanî

Ez biçim                      Heke ez biçim

Tu biçî                         Heke tu biçî    û hwd.

 

Ji alîyê wateyê ve jî Bilanî daxwazekê, xwestekekê dîyar dike, Hekanî tiştekî/kirinekê bi şertekî ve girê dide:

 

Dereng e, ez biçim.                                                   Heke dereng be, ez ê biçim.

Em bixwin, bila sar nebe.                                          Heke sar be, em naxwin.

Bila germ bin, me sar e.                                            Heke germ bin, em ê vexwin.

Em sîwanê bi xwe re bibin, baran ê bibare.              Heke baran bibare, em ê sîwanê bi kar bînin.

Bila nuha jê re nebêjin, hîna zû ye.                           Heke nuha jê re bibêjin, dibe ku pir aciz bibe.

 

Ez bawer dikim ku ji alîyê wateyê ve cudatî dîyar e. Li vir tenê tiştek dimîne, ew jî ev e ku em carinan bêyî ku hek/heke/hegerbi kar bînin, tenê bi derblêdanê (kirpandin, emphasis, stress), hevokeke Bilanî wek hevokeke Hekanî bi kar tînin. Ew ji naverokê jî dîyar dibe:

 

Ez biçim, ew ê meraq bikin.    (Bilanî)

Ez biçim, ez ê jê re bibêjim.    (Hekanî)                Heke ez biçim ez ê jê re bibêjim.

 

Hêvî dikim ku bi vê analîzê mijar çenekî zelal bûbe. Bi van ve girêdayî tiştekî ne zelal hebe, hun kanin dîsa bipirsin, bi kêfxweşî rave dikim.

 

Her hebin

Baran RIZGAR

Lînk

Derbar çandname

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

Ne Rojek, Her Roj Roja Zimanê Dayikê ye

Îroj roja Zimanê Dayikê ya Navneteweyî ye. “21ê Sibatê ji aliyê Rêxistina Perwerde, Zanist û …

Bersivekê Binivîsêne

Epeyama we nayê weşandin. Qadên pêwist bi * hatine nîşandan.