Çarşem , 23 Îlon. 2020

Rastnivîsa Qertafan – 3

Bêje di hevokan de ( têvî qertafên xwe ) serbixwe ne. Hemû perçeyên di gramerê de « qertaf » hatibin binavkirinê bi bêjeyan ve zeliqî tên nivîsandin. Ji ber ku di rastnivîsa qertafên sazîyê de gelemperî pirsgirêka rastnivîsandinê tune ye ( xênjî bikaranîna qertafa « –î » yê li pêş tîpa « y » yê ). Di vê mijarê de emê zêdetir li ser rastnivîsa qertafên tewandinê bisekinin. Di hevokan de bêje bi gorî fonksîyon û kêrhatinên xwe qertafan digirin û ji van qertafan re « qertafên tewavdinê » tên gotin. Bi tenê û serbixwe wateyên wan tune ne. Di navbera bêjeyan de pêwendîyê çê dikin û wateyê didin kombêje û hevokan. Rastnivîsa qertafan wek jêrîn tê şîrovekirin.

 

  • Qertafên tewandinê yên ku bi navên taybet ve ;

 

Di hinek zimanan de paşqertaf ji navên taybet ( serenav ) bi alîkarîya nîşana dabirê ( apostrof ) cuda tên nivîsandin. Lê belê di zimanê me de qertafên tewandinê, çi hevenav çi serenav be bi hemû navan ve zeliqî tên nivîsandin.

 

Bagerê kurê Perîxanê ( xûşka min ) di lîstikê de hergav lingê xwe diçerîxîne.

Erziroma rengîn xweş bajar e, lê belê…

Kelekela behra Wanê ye.

 

  • Karanîna qertaf û tîpa « –î » yê li pêş tîpa kewandinê « y »

 

Ji ber ku bikaranînên ji pisporîyê û ji zanistîya ziman dûr nivîs hatine nivîsandin, pirsgirêkên ranstnivîsa zimanê Kurmancî gellek in. Sazîya hevokan de û bikaranîna bêje û qertafan de  şaşî û çewtîyên balkêş he ne. Ji van şaşî û çewtîyan yek jî bikaranîna « î » yê li pêş « y » yê ye.

Li pê tîpa « î » yê tîpa kelijandinê « y » bê bikaranîn gelo çima tîpa « î » yê tê guherandin û dibe « i » ? Di vê qadê de meriv rastê tu qeyde û pêşnîyarek meqbûl û maqûl nayê. Hevnegirtîyek balkêş ew e ku em him dibêjin zimanê me fonetîk e him jî dengên ji devên me derdikevin em diguherînin!

Hevoka « Îro delalîye dilê min hatî » meriv wek « Îro delaliye dilê min hati»  biguherîne û tam bi gorî fonetîka tîpa « i » yê berîya « y » yê bixwîne tew li zimanê merivan dikeve û di bilêvkirinê de pirsgirêk û dijwarî çê dibe.

        Di nivîsan de li pêş tîpa « y » « î » tê guherandin dibe « i » û dibêjin ku «  ji ber ku tîpa ‘ y ’ yê nîvbidenge divê tîpa ‘ î ’ yê li pêş ‘ y ’ yê bibe ‘ i ’  ». Lê miqabil fonetîkên van her du tîpan ji hev cuda ne û ev pêşnîyara hanê ne lirê ye. Dema ku tîpa « î » yê bê windakirin û guherandin di sazîya bêjeyan de alozî derdikeve holê û ahenga xwendinê jî neçê dibe. Ji xwe fonetîka « i û y » yê li ber hevdu-eger ku meriv baş bilêv bike-li hev nayên û herikandina xwendinê xirab dibe.

Bêjeyên «  agah-dar, deng+saz, gund…» bi qertafa sazîyê « -î » yê nû ve « agah-dar-î, deng+saz-î, gund-î…» ji bo wateyek dinê hatibin sazkirin, bi alîkarîya qertafa sazîyê « -î » yê bêjeyên nû ( bi sazî û wateyên xwe yên nû ) tên hole. Qertafa « -î » yê dibe perçeyek bingehîn ya bêjeya ku hatîye sazkirin û guherandina wî ya bi tîpa « i » yê, ji ber ku bi « î » yê bêjeyek nû hatîye sazkirin, li vaca rêzimanê nayê. Jixwe tîpa « y » yê bi vatinîya kelijandinê li pê « î » yê tê. Wextê meriv bêjeyên ku bi qertafa sazîyê « -î » yê dawî dibin di hevokan de bikar bîne û berîya tîpa kelijandinê bi tîpa « i » yê biguherîne, di bilêvkirinê de wek li jorîn hatîye ziman, aheng û herikandina gotinê de tew çê dibe û di vê qeyde û guherandinê de tu sedemek zanistî û mafdar jî tune ye.

 

Rast Çewt
Sipas ji bo agah-dar-î-y-a te.  

Rê û rêzikên deng+saz-î-y-ê dişopînim.

Gund-î-y-an li me xistin.  

Ç-î-ya li ser ç-î-ya.

Gun-î -y-a  biçine.

Rov-î-y-ê  reş.   

D-î-yarkirin                           

sipas ji bo agah-dar-i-y-a te.

rê û rêzikên deng+saz-i-y-ê dişopînim.

gund-i -y-an li me xistin.  

ç-i-ya li ser ç-i-ya.

gun-i-y-a  biçine.

rov-i-y-ê  reş.

d-i-yarkirin

 

            Di tabloya jorîn de jî tê dîtin ku, axaftinê de gotina bi «  i  » yê li guhê merivan xweş nayê. Em  « -îy- » yê bêjeyan biguherînin bikin « -iy- », di guherandinê de  him sazîya bêjeyan xirab dibe him jî di xwendina wan de dijwarî û şaşî çê dibin.

Qertafa « -î » yê qertafa sazîyê ye û di Kurmancîyê de ji navan, nav û rengdêran çê dike. Her wiha ji hemû qertafan zêdetir tê bikaranîn. Meriv dikare xal bi xal di bêjeyan de neguherandina vê qertafê wek jêrîn bîne ziman :

 

  • Meriv divê bîrneke ku Kurmancî zimanek fonetîk e. Di qeydeyên fonetîkê de deng çawa ji devên merivan derbikeve pewiste ku wisa bê nivîsandin. Eger ev rêzika hanê neyê cî sazî û bilêvkirina bêjeyan de pirsgirêk çê dibe.
  • Ji bo hinek rewşên awarte de dibe ku bê qebûlkirin lê belê bikaranînek gelemperî de ji ber ku sazîyên bêjeyan xirab dibe guherandina « î » yê li rêzik qeydeyên rêzimanê nayê.
  • Di hinek bêjeyan de « -îy » bi tenê « -y » bê bilêvkirin, ji gotina « -iy » yê xweştir, wek di mînakan de tê dîtin, li guhê merivan tê ( hatîye, ketîye…  wek hatye, ketye… ).
  • Dîsa meriv dikare hinek mînakan ji zimanê bîyanî bide. Bêjeyên « tension, station, promotion, portion…» di bilêvkirinê de fonetîkên wan wiha dibin : « tansîyon, stas ( î ) yon, promos ( î ) yon, porsîyon…». Eger bêjeyan de berîya qertafa « -tion » ê  tîpek bêdeng he be « por-tion—por-sîyon »  tê bilêvkirin û eger bêjeyan de berîya « -tion » ê tîpek bideng jî he be wek « promo-tion—promo-syon »  tê bilêvkirin. Di van mînakan de wer xûya ye ku bi gorî tîpên bideng û bêdeng « î û y » yan bi hev re tên gotin yan jî « î » dikeve « y » bi tenê tê gotin û nivîsandin.

Di encamê de tîpa « î » yê bi çi awayî dibe bila bibe divê wekxweyî bê nivîsandin. Tîpa « î » yê çi qertaf be « serma-h-î, gund-î, Kurd-î… » û di dawîya qertafan de be « heval-tî, kirîv-atî… »  çi jî di bêjeyên serbixwe de be  « sî, pî, çirpî, hurmî… » berîya kîjan deng û tîpê dibe bila bibe ji ber ku zimanê xwe re em dibêjin « zimanê me zimanek fonetîk e » pewiste ku wekxweyî bê nivîsandin. Alfabeya me de çend diftong hebin û hinek deng bê tîp bimînin jî ( çh, kh, ph, th, xw ) her tîp bi dengek û her deng bi tîpek tê dîyarkirin. Dengên hemû tîpan –nêzik û dûrê hev bin jî– ji hev cuda ne. Di gotin û nivîsê de guherandina dengan û tîpan bi gorî rêzik û qeydeyên zimanê me zanistî nîn e.

Lê belê nivîs û pirtûkên heta îro hatine nivîsandinê de «» ya li ber tîpa kelijandinê « y » yê wek  « -i » hatîye bikaranîn û her wiha îro jî tê bikaranîn.

Ez bi gorî rêzik û qeydeyên rêzimanî û vaca zimanê me şnîyar dikim ku divê « -îy » ji ber ku fonetîk û herikandina xwendina zimanê me xirab nebe wek xweyî bê nivîsandin û xwendin her wiha wek « -iy » neyê nivîsandin û xwendin.

 

  • Qertafên demên lêkeran

 

Hemû qertafên tewandina lêkeran wek di minakên di tabloyên tewandina lêkeran de hatine dayîn bi rayên lêkeran ve zeliqî tên nivîsandin.

 

  • Qertafên lêkera alîkar « bûn û bûyîn »

 

Lêkera alîkar; ji bo meriv peywira lêkeran li navan û bêjeyên bar bike, li dû navan ( bi kîjan demê dibe bila bibe ) û li dû demên hevedudanî yên lêkeran tê bikaranîn.

 

  1. Nav û bêjeyên wek navan dike pêveber û lêker.

 

Ez mamoste bûme.

Ez mamoste bûm.

Ez mamoste me.

Ez ê mamoste bim.

Ez mamoste bibûma.

Ez mamoste bibama.

Ez  mamoste bibûyama.

 

  1. Ji bo sazkirina hinek demên hevedudanî tê bikaranîn û bi rayên lêkeran ve zeliqî tên bikaranîn.

 

                        Ez çûbûm

                        Ez çûbim

Ez çûbûma

Ez çûbûyama

 

Min xwari

Min xwari ( bi ) ba

Min xwaribûya

Derbar çandname

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

Ne Rojek, Her Roj Roja Zimanê Dayikê ye

Îroj roja Zimanê Dayikê ya Navneteweyî ye. “21ê Sibatê ji aliyê Rêxistina Perwerde, Zanist û …

Bersivekê Binivîsêne

Epeyama we nayê weşandin. Qadên pêwist bi * hatine nîşandan.