Pêncşem , 28 Gulan 2020

Qertafên/Xurdeyên Tewandinê (2)

 

  • Qertafên Ravekên Nav û Rengdêran
  • -ê ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya nêr )

 

Dil-ê germ

Bar-ê giran

Goşt-ê genî

      Gund-ê jêrîn

 

  • -a ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya mê )

 

Sêv-a sor

Kar-a spî

Zebeş-a  xweş

Mî-ya pîr

Sal-a çûyîn

Tax-a jorîn

 

  • -ên ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya pirjimar )

 

Sêv-ên sor

Zebeş-ên  xweş

Dil-ên germ

Bar-ên giran

Mî-y-ên pîr

Çav-ên reş û belek

 

  • Wek di mînakan de tê dîtin, gorî taybetmendîya hemû ravekan, hêmana yekemîn ya « ravekên nav û rengdêran »  hergav  « nav »  e û qertafan digire. Hemana duyemîn jî ji ber ku « rengdêr » e tu qertafek nagire.

 

  • Qertafên Ravekên Nav û Cînavan

 

  • -ê ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya nêr )

 

Ser-ê min diêşe,

Dil-ê min berda.

 

Dil-ê te

Bar-ê  me

 

  • -a ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya mê )

 

Dî-y-a te digot çi?

Sêv-a  min

Zebeş-a wan

Mî-ya  we

 

  • -ên ( ji bo hêmana yekemîn –raveber– ya pirjimar )

 

Piçûk-ên te birçî bûn.

Qîz-ên  me bedewin.

Sêv-ên  min

Zebeş-ên wan

Bar-ên  wê/wî

Mî-y-ên we

 

  • Di ravekên bi cînavan hatine sazkirinê de, wek di mînakan de tê dîtin, hêmana yekemîn « nav »

 

  1. Qertafên Bireseran « -ê  û  -an »

 

Ez defter-ê ( -an ) dinivîsînim

Gulê kêr-ê ( -an ) tujdike

Bermal mal-ê ( -an ) padike

Wî pirtûk-ê ji min re bîne!

Ez ji te re bibêjim, ew pir derew-an dike.

Xezal diran kişand.

Xezal diranan dikişîne.

Bavê min bostan av dide.

Bavê min bostanan av dide.

 

  • Di hevokan de eger bireser navek « mê » be hergav ji bo yekjimarîyê qertafa « -ê », ji bo pirjimarîyê jî kîjan zayend dibe bila bibe qertafa «an »  Her wiha yê « nêr-yekjimar »   tu qertafek nagire.

 

  1. Qertafa Têrkeran

 

  • -ê ( ji bo navên mê )

 

Ez diçim Erzirom

Kurm  ji dar di barin.

Ez diçim av-ê

Ez ji Bidlîs-ê têm.

Bêrîvan ji bêrî-yê hatin.

 

  1. Qertafên Jimara « yek »  ê 

 

  • -ek û -kî

 

Êvarê min sêv-ek xwar.

Êvarê min sêv- xwar.

 ( min du, sê, çar… sêv xwar )

 

Hesp-ek min winda bûye

Hesp- min winda bûye

( çend  hesp-ên te winda bûne? –du, sê, çar hesp. )

 

Dest- wî destê min de…

Dest-ek wî destê min de…

( lê dest-ê din-ê ? )

 

Tilî- min tevizî.

Tilî-y-ek min tevizî.

( Pênc tilîyên min jî tevizî ne.)

 

  • Ji ber ku li dewsa « yek » ê tên bikaranîn pirjimarîya qertafên « -ek » û « -kî » tune ye. Her wiha pirjimarî bi jimarên li pê « yek » ê ( du, sê, çar, pênc…)  çêdibe. Qertafa « -kî  »  devokî û deverîye lê miqabil qertafa  « -ek » zêdetir li vaca ( mantiqa ) « yek » ê tê.

 

( yek ) sêv                  sêv-ek

( yek ) ker                  ker-ek

( yek ) peya                peya-y-ek

 

  • Qertafa jimara « yek » ê  ji bo navên nêr û mê ferq nake. Ji xwe wexta nav bi jimaran tê gotin  « yek » herdem bi qertafên  « -ek » û  « -kî » yê tê dîyarkirin û bikaranîn.

 

Sêv-ek, Sêv-kî ( du sêv, sêv…).

 

Awarte : Carna wek mînakên jêrîn jî, bi taybetî di gotinê pêşîyan, navên taybet  û di stranan de, « yek » li pêşîya navan wek rengdêra jimarîn tê bikaranîn.

 

Tekman e serê malê yek nan e.

Yek mûm e, du mûm e sê mûm e…

Ji gundê Yekmalê hatîye.

Kêmên me yek badokin.

Qemo serê merivê yek sêv parvekir.

Serê malê yek pale hat.

 Nasır KEMALOĞLU-Çandname

Derbar ziman

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

ROJA ZIMANÊ DAYÎKÊ

Roja Zimanê Dayîkê bi coş û kelecan di hemû dinyayê de her sal di 21’ê …

Bersivekê Binivîsêne

Your email address will not be published. Required fields are marked *