În , Qanûn 6 2019
Destpêk / Wêje / Rexne yên Wêjeyî / Feqî Huseyn Sagniçî û Dîroka wêjeya kurdî

Feqî Huseyn Sagniçî û Dîroka wêjeya kurdî

Dema min parsal, rojekê li Kitêbxaneya kurdî berê xwe dida pirtûkên kurdî yên di camxaneyan de, çavên min ketin ser pirtûkeka gelek stûr, bi navê Dîroka wêjeya kurdî ya Feqî Huseyn Sagniçî, ku Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê wekî weşana xwe ya 29-ê di sala 2002-ê de derxistibû. Keyfa min bi dîtina wê pirtûkê hindî dinyayekê hat. Çawa na û nivîskar kurd e û bi kurdiya kurmanciyê Dîroka edebiyata kurdî nivîsiye.

Ez normal pirtûkên weha ji naverok û pêşgotinên wan dest pê dikim û xwednina pêşgotinên di vê pirtûkê de keyfa min ew qas zêdetir kir. Bi taybetî dema ku Hasan Kaya di pêşekiya vê pirtûkê de dinivîse ku Feqî Huseynî di warê vê berhemê de jê re gotibû:

– Dema berhemek bête amadekirin divê ku ji yên beriya xwe baştir be. Heke ne weha be, pêwîst tunne ku mirov zehmetê bikêşe.

Vê gotinê ez bi heyecan xistim û gotina pey wê ya Hasan Kayayî ku »Seyda bi salan li mala xwe, li ser kompûtera xwe, rojê bi deh saetan rûnişt û ev berhem qedand« ez ji bo berpervedana pirtûkê bêtir rakêşam. Hasan Kaya di pêşekiya xwe ya di vê pirtûkê de zêdetir diçe nav pesnên xudanê berhemê û weha dinivîse:

– Ji ber ku min zana, pispor û mezinekî kurdan ê weha nas kir, min hevaltî, dostanî kir, xwedî şansekê gewre me. Wî hem wekî mamosteyê jiyanê serpêhatiyên xwe nîşanî min dan, rêberî ji min re kir, hem sirên xwe bi min re par ve kirin. Apê Feqî ne mirovekê wisan e ku şuna wî were tijekirin.

Bê şik pêşgotineka weha dê mirovî zêdetir teşwîq bike ku vê berhemê bixwîne. Piştî pêşgotina Hasan Kayayî, min ya xudanê berhemê bi xwe jî, ya Feqî Huseynî xwend. Feqî tê de behsê hindê dike ka ew çawa ji xebata li ser rêziman, dîrok, çîrok û ferhenga kurdî derbas bû nav nivîsandina dîroka wêjeya kurdî. Ew behsa not û belgeyên xwe yên veşartî dike û ka çawa wî ew derxistin û li ber çavan re derbas kirin û ket pey peydakirina belgeyên nû û ka çawa di dawiyê de li sala 2002-ê ev berhem jê peyda bû.

Ez gelek hez ji xwendina dîroka edebiyata kurdî dikim û niha ya profesor Marif Xeznedarî »Mêjûy edebî kurdî«, ya ku heta niha heft cild jê derketine li ber destên min e û ez wan bi gelek lezet û şewq dixwînim. Ez her bi eynî wê lezet û şewqê ketim nav pirtûka Dîroka wêjeya kurdî ya Feqî Huseynî.

Her hêj min du rûpelên babeta pêşiyê ‘Bingeh û rehên kurdan’ nexwendin ez hinekê veciniqîm û terzinkeka sar bi ser laşê min de çû. Min hest pê kir ku ev babet, herçend ev cara yekê ye ez vê pirtûka Feqî Huseynî dixwînim, ji min re ne xerîb e û her wekî min ew berî hîngê xwendiye. Vê çendê ez neçar kirim ku ez berperên piştî wan zû vebidim û temaşayî naveroka wan bikim.

Wê çendê ez xistim nav şokeka mezin, ji ber ku hat bîra min ku min eynî babetan, bi eynî naverokê di pirtûka Sidîq Borekeyî (Sefî Zadeyî), »Mêjûy wêjey kurdî« de xwendine.

Min herdu cildên pirtûka Sidîq Borekeyî anîn û danan ber ya Feqî Huseynî. Bawer bikin di encamê de pirça serê min ji sehma wê rastiyê rep û qît bû. Heta navê pirtûkê jî eynî ya Sidîq Borekeyî ye. Min dît gelek babetên di pirtûka Feqî Huseynî de ji ya Sidîq Borekeyî, ji kuridya soranî hatine wergerandin bo kurdiya kurmancî û tê de wekî berhema Feqî Huseynî cih girtine û qet îşaret, ne li ser cildê pirtûkê û ne jî di herdu pêşgotinên Hasan Kayayî û Feqî Huseynî de bo hindê nehatiye kirin ku Feqî Huseynî ev tişt kiriye. Nehatiye diyar kirin ku wî hinek babet ji pirtûka Sidîq Borekeyî wergerandine, yan jî di pirtûka xwe de îsîtfade jê kiriye.

Sidîqî Borekeyî di salên heştêyan ji sedsaala borî de ev berhma xwe bi du cildan nivîsiye û ew di sala 1991-ê de (1370-ê ya şemsî) li Baneyê li rojhilata Kurdistanê weşandiye (weşanxaneya Nacî, cildê yekê 560 rûpel, cildê duyê 742 rûpel). Ev karê Borekeyî bi dîtina min hewildana duyê ya bi kurdiya soranî, piştî ya Elaedîn Sucadî, ya serketî bû ye di nivîsandina dîroka edebiyata kurdî de. Vî camêrî û vî mirovê jêhatî xwe bi salan mandî kir, ket dû vecemandina destxet û dokument û belgeyan û komkirina wan, wî gelek lêkolîn û dûfçûn kirin û di encamê de ev pritûka wî ya edebiyata kurdî çêbû. Me bi wê pirtûka wî, gelek helbestvan û zanayên kurd û berhemên wan bo cara yekê nas kirin. Bê şik ev karê wî hem ji aliyê naverokê û hem ji aliyê jêderên wî ve, ku di piraniyê de destxet in û wî bi xwe dîtine, ferq e ji ya nivîskarê dîroka edebiyata kurdî yê berî wî Elaedîn Sucadî. Yanî vî însanî piştî Elaedîn Sucadî û Sadiq Behaiddîn Amêdî û Qenatê Kurdoyî karekê nû kir ku dewlemendiyek û nûkirinek xist ser karê wan hersê hêjayên berî xwe. Niha jî Marif Xeznedarî karekê hêj ji van hersêyan mezintir û dewlemendtir û nûtir di heft cildan de afirand.

Lê piştî wî bi bi hind salan Feqî Huseynî yê ku ji Hasan Kayayî re gotibû >>Dema berhemek bête amadekirin divê ku ji yên beriya xwe baştir be. Heke ne weha be, pêwîst tunne ku mirov zehmetê bikêşe<< bi vê pirtûka xwe çi ya nû pêşkêşî me dike û me hînî çi dike. Ew gelek babetan ji berhema vî camêrî werdigerîne û têxe nav pirtûka xwe û wan wekî beşekê berhama xwe hisêb dike.

– Feqî Huseynî di vê pirtûka xwe “Dîroka wêjeya kurdî” de 273 rûper, wekî wan, ji pirtûka Sidîqî Borekeyî ‘Mêjûy wêjey kurdî’ wergirtine û ew di pirtûkê de wekî kar û xebata xwe hisêb kirine.

– Wî gelek caran ji nivîsên Borekeyî yên ku di pirtûka xwe de belav kirine parçeyek havêtiye û carna di hinek nivîsan de çend rêz ji nik xwe li ser zêdekirine yan parçe jê pêş û paş xistine. Temaşa bike rûperên 84-85, 172-179, 256-262, 263-268, 437-440.

– Wî di bin piraniya nivîsên Borekeyî de, desxet û dokumentên wî jî, wekî yên xwe rêz kirine. Li gor vê çendê divêt niha Feqî Huseynî bi sedan destxetên helbestên gelek kevin û bi taybetî ji devera Hawramanê li pey xwe hiştibin. Ez hêvîdar im ku wî ev sira han ya van destxetan bo hinekan aşkera kiribe. Çimkî di pêşekiya pirtûkê de ew hatiye diyar kirin ku Feqî Huseynî sirên xwe bi hinekan re par vekirine.

– Tiştê xerîb ku Feqî Huseynî di bin hinek nivîsên Borekeyî bi xwe de Borekeyî wekî çavkaniya jêîstîfadekirinê di nivîsandina wan nivîsan de dest nîşan kiriye. Teamaşa bike rûperên 391-393, 441-442. Wî herweha sala çapbûna wê berhema Borekeyî bi 1952 nivîsandiye, her wekî wî nizaniye ku li Îranê di piraniyê de li ser belavok û pirtûkan sala şemsî, ne ya hicrî dinivîsin û ferqa di navbera wan de 39 sal in. Rastî jî ew e sala çapbûna berhema Borekeyî 1370-ê ya şemsî ye, wate 1991-a zayînî ye, ne wekî Feqî Huseynî bi 1952-ê berçav kirî.

– Normal wextê mirov lêkolînekê dike, mirov li dawiyê yan li marginalên nivîsê îşaretê bi wan çavkanî û jêderan dike yên ku mirovî di nivîsandina wê lêkolîna xwe de îstîfade jê kiriye. Lê ku mirov lêkolînekê werdigerîne, mirov nivîskarê wê wekî çavkaniya jêîsîtfadekirinê nanivîse, lê dê wî wekî xudanê nivîsê bi nav bike. Feqî Huseynî ev nekir û weha wî heqê Borekeyî xwariye.

– Wî navê Borekeyî ne li ser cildê kitêba xwe, ne jî li ser cildê ji nav de û ne jî li ser nivîsên wî wekî nivîskarê pirtûkê yan nivîsan û ne jî wekî hevparê berhemê û nivîsan nenivîsiye û bi vê jî Feqî pê daye ser heqê Borekeyî.

– Tiştê balkêş ew e ku ev berhem ji aliyê saziyeka kurdî ya mezin li Stenbolê, ji aliyê »Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê« derketiye. Ne tiştekê iêborînbar e ku enstîtuyeka weha navdar mucazefeyeka weha bike û pirtûkeka weha belav bike, berî ku ew ji aliyê kesên şehreza ve di dîroka edebiyata kurdî de bêt kontrol kirin.

– Sê kesan jî ev berhema Feqî li ber çavan derbas kiriye û ew serrast kiriye û ew jî ev in: Hasan Kaya, Aysel Çetin û Îkram Balekanî. Min xwest peywendiyê bi van her sê kesan yên ku di pirtûkê de wekî redaktor hatine dest nîşan kirin, bi rêya E-posteyê bikim. Min çi E-poste yan telefona Aysel Çetinê peyda nekirin. Min E-posteyên Îkram Balekanî peyda kirin û du name jê re şandin, lê heta niha jî çi bersivek jê negihaye min. Hindî Hasan Kaya bû, ew ji sala 1998-ê heta sala 2002-ê serokê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bû. Hasan Kaya bêtir li ser vê berhemê rawestiyaye, ji ber ku wî hem pêşgotineka teşwîqbar jê re nivîsandiye û hem jî, her wekî ji pêşgotina wî diyar dibe, wî xem ji amadekirina wê bo çapê û çapkirina wê xwariye. Pir spas ji wî re, wî derhal bersiva min da û wî di bersiva E-posteya min de rewşa çapkirinê ji min re zelaltir kir. Ev hinek e ji wê ya di nameya Hasan Kayayî de hatî, bê guhortina zimanê wê:

1. Mixabin lijneyek nebû ji bo wê berhemê.
2. Ez bi xwe ji aliyê “kurmanciya” berhemê ve wezifedar bûm.
3. Apê Feqî li ser doşeka mirinê bû, bi lezgînî, bêyî ku bimire hema me berhem çap kir û me xwest bibîne; lewre ya rast me kêmasî kir ku nîşanî kesên pispor ku berhemên bi tîpên erebî xwendine neda….
4. Ez wê demê ne serokê enstîtuyê bûm. Ew nêzîkê mehekê bû ku min îstîfa kiribû. Helbet ev yek berpirsiyariya min ji holê ranake … Îhtîmaleke mezin ku Feqî Huseyn berhema xwe beriya ku em bibin çapxaneyê bidîta dê hinek guhertin çêbikira, ev xeletiya ku îro bûye, belkî wî bi xwe jî biguherta. Lewre tu kesî ji me nedizanî ka F. Huseynê rehmetî çend rûpel ji ku wergerandine, piştî wergerê çiqasî jê sûd wergirtiye û hwd.
5. Wê demê wergêrekî wî hebû bi navê Îkram Balekanî, lê ew camêr jî ne şaş bim, beriya demekê ku pirtûk biçe çapê wekî penaber çûbû Ewrupa. Wî camêrî jî rewşa pirtûkê ya dawî nedît.

Bê şik gelek şaşî û kêmasiyên din jî di pirtûkê de hene. Her weha ez li ser wan babetên din yên ne di rûpelên jêrîn de ne, ranewestiyam, ka wî çawa di amadekirina wan de îstîfade ji çavkaniyan kiriye. Ez van hemûyan bo rexnegir û lêkolînvan û şehrezayên kurd yên vî warî dihêlim ku ew li ser vê pirtûkê rabiwestin û wê ji hemî aliyan ve hilbisengînin û diyar bikin ku karên weha nikarin bên veşartin û divêt heqê herkesî bi rastî bêt berçav kirin.

Eger heqî be divêt bêt gotin ku Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê piştî çapbûn û belavbûna pirtûkê, di 1/3 2003-ê de (di adara 2003-ê de rehmetî Feqî Huseynî ji nav me bar kir) rohinkirinek li ser vê pirtûkê li ser yek rûpela A4-ê derxist û ew, cida xist di nav pirtûkê de. Di vê zelalkirinê de ew çend hatiye gotin ku kêmasî di vê berhemê de hene û eger berî çapkirina wê komisyoneka bisporan bo nirxandina wê hatibûya çêkirin dê ev şaşî nehatibûna kirin. Li ser pirsa çawa jêîstifadekirina Feqî Huseynî ji pirtûka Borekeyî jî weha di daxwiyaniya Enstîtuyê de hatiye nivîsandin:

»Pirtûka Sidîq Borekeyî – Sefîzade – ya bi navê “Mêjûy Wêjeyî Kurdî” ku ji aliyê Ikram Balekanî ve bi zaravayê Kurmanciya jêrîn (Soranî) hatiye wergerandin, wek xebateke nivîskar di Dîroka Wêjeya Kurdî de cih girtiye. Ji lewre çavkaniyên Sidîq Borekeyî wek çavkaniyên nivîskarê Dîroka Wêjeya Kurdî tên xuyakirin.«

Wekî mirov ji noteya jorîn fehim dike Enstîtu li ser vê pirsê haydar bû ku Ikram Balekani pirtûka Borekeyî ji Soranî kiriye kurmancî û Feqî Huseynî ew mîna berhema xwe xistiye di vê pirtûka xwe de. Lê wê hemcara belavkirina pirtûkê ranewestand û bi hindê bes kir ku ew wê zelalkirina xwe bixe di nav pirtûkê de. Piştî vê rastiyê û piştî mirina Feqî Huseynî, Enstîtuyê biryar stand ku ew bêtir qîmetê bide Feqî Huseynî û her sal xelata Feqî Huseynî ya zimanê kurdî bide û pêşbaziyên ziman û edebiyatê bi navê xelata Feqî Huseynî bike.
Ez ji dil dibêjim xwezî Feqî Huseynî ev nekiribaya da min xwe naçar nedîtibaya ku vê çendê binivîsim û rehmetên Xudê li vî camêrî bin.

Rûperên ku wekî yek in, ku Feqî Huseynî ew ji ya Sidîq Borekeyî wergerandine û ji xwe re hisêb kirine ev in:

Cild 1

Pirtûka Feqî Huseynî                      Pirtûka Sidîq Borekeyî

17-65                            eynî         5-61

75-77                            eynî          72-75

78-80                            eynî          69-72

81-83                            eynî          75-78

84-85                            eynî          385-387

87                                 eynî          78-79

88-90                            eynî          94-97

91-96                            eynî          79-85

97-99                            eynî          98-100

100-102                        eynî           103-105

103-106                        eynî           105-109

107-108                        eynî           129-130

109-111                        eynî           100-102

113-135                        eynî           135-154

136-137                        eynî           196-197

138-141                        eynî           155-158

142                               eynî           240-241

143-145                        eynî           299-301

146-150                        eynî           159-163

151-154                        eynî           175-178

155                               eynî           384

157                               eynî           394-395

158                               eynî           408

159-165                        eynî           455-463

166-171                        eynî           505-509

172-179                        eynî           509-516

180-184                        eynî           529-433

185-195                        eynî           533-538

 

Cild 2

Pirtûka Feqî Huseynî                      Pirtûka Sidîq Borekeyî

191-202                         eynî        222-231

203-204                         eynî        341-342

205-209                         eynî        366-370

210-214                         eynî        370-373

215                                eynî        448-449

216-217                         eynî        450-451

218-220                         eynî        451-453

221-233                         eynî        453-465

234-237                         eynî        465-468

243-255                         eynî        490-508

256-262                         eynî        539-549

263-268                         eynî        578-588

269-271                         eynî        602-604

272-273                         eynî        608-609

274-276                         eynî        605-607

391-393                         eynî        407-409

428-429                         eynî        434-437

437-440                         eynî        437-441

441-442                         eynî        441-443

498-502                         eynî        443-448

 

Têbînî: Rehmetî Feqî Huseyn heta mirina xwe endamê kargêr yê Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê bû.

Derbar çandname

Avatar

Dikarê vê jî bixwênê

Nirxandina 3 Gav û 3darek (4)

4.Di Romanê de Dem             Roman di destpêkê de di dema fireh de dest pê …

Bersivekê Binivîsêne

Your email address will not be published. Required fields are marked *